Vertrouwenspersoon: zó regel je dat
Hoe kunnen boeddhisten voor een veilige, vertrouwde meditatie- en retraite-omgeving zorgen?
Dat is volgens medisch-ethicus Gert van Dijk van het Erasmus MC in Rotterdam en artsenfederatie KNMG de centrale vraag waarop een gedragscode en het aanstellen van een vertrouwenspersoon een mogelijk antwoord zijn.
Maar ze zijn niet het enige antwoord.
Van Dijk is betrokken bij de Stichting Inzichtsmeditatie en maakt deel uit van de redactie van Simsara. In zijn dagelijks werk houdt Van Dijk zich bezig met medisch-ethische kwesties rondom voortplantingsgeneeskunde en neonatologie, en met de toetsing van euthanasie.
Zó is het geregeld
In maart hield • open boeddhisme • de enquête Vertrouwenspersoon: zó is het geregeld. Het merendeel van de respondenten beoordeelt het hebben van een gedragscode of vertrouwenspersoon als onnodig en/of niet van toepassing.
Drie boeddhistische instellingen schreven het aanstellen van een vertrouwenspersoon te overwegen.
Twee sangha’s lieten weten dat zij een dergelijke regeling binnenkort in werking willen stellen.
Grensoverschrijdend gedrag
Grensoverschrijdend gedrag komt ook in boeddhistische kringen voor.
De afgelopen decennia kwamen niet alleen in de Verenigde Staten maar ook daarbuiten diverse zedenzaken aan het licht.
Enkele van de betrokken boeddhistische leraren zijn in Nederland actief.
Nederland
Ook in ons land is sprake van ontsporingen. In 2002 publiceerde het Kwartaalblad Boeddhisme over seksueel wangedrag van een boeddhistische monnik in Friesland.
Notulen van de BUN uit 2008 maken melding van escalaties in Middelburg, ‘waar een zelfbenoemde lama op een vreselijke manier heeft huisgehouden.’
Naar aanleiding van dit geval riep de BUN haar leden weliswaar op eventuele misstanden te melden, maar stelde daartoe geen formele regeling in werking.
De zaak in Middelburg werd door tussenkomst van boeddhisten uit een ander centrum met praten afgedaan.
Zichtbaar aanwezig
De laatste jaren zijn gedragscodes en vertrouwenspersonen in onze samenleving steeds zichtbaarder aanwezig. Niet alleen op het werk, maar ook in de gezondheidszorg, bij sportverenigingen en jongerenorganisaties.
Daarvan is in boeddhistisch Nederland geen sprake. De vraag is wat dat betekent.
Ongewenst gedrag
Het feit dat er niets geregeld is betekent niet dat er een probleem bestaat, zegt medicus-ethicus Gert van Dijk. Hij benadrukt dat het belangrijk is eerst het gedrag te beschrijven dat je onwenselijk vindt: wat is nu precies het probleem?
Vervolgens zoek je naar het meest geëigende manier om ongewenst gedrag te voorkomen En dat hoeft niet per se een gedragscode of vertrouwenspersoon te zijn.
Van Dijk: ‘Laat je retraites door twee personen leiden, dan denk ik dat je 90% van alle gevallen voorkomt. Dan is de leraar eenvoudigweg niet in staat makkelijk iets verkeerd te doen.’
Professionalisering
Van Dijk ziet het denken over deze thematiek als een teken van professionalisering. Hij beschouwt dit als een kwaliteitskeurmerk waarmee je je onderscheidt van andere aanbieders – ook tegenover de buitenwacht.
‘Als je bij ons een retraite volgt, dan weet je dat de leraren zich aan een gedragscode houden. We verwachten van jou ook dat je je aan de gedragscode houdt. Gaat het mis, dan hebben wij een vertrouwenspersoon. Dát is een mooie constructie om mee aan de gang te gaan,’ aldus Van Dijk.
Distantie
Een gedragscode zonder vertrouwenspersoon heeft geen zin, zegt Van Dijk. Bij de keuze van een vertrouwenspersoon moet er op worden gelet dat deze in staat is voldoende distantie te bewaren – vooral ten opzichte van de leraar.
Tegelijk moet sprake zijn van voldoende ervaring met het boeddhisme. Belangrijk is ook dat hij of zij gezag geniet.
Protocol
Bij de functie hoort een protocol. ‘Bedenk wat er moet gebeuren zodra iemand zich bij de vertrouwenspersoon meldt. Wat moet deze dan doen? Is er iemand bij wie hij of zij de kwestie aan de orde kan stellen?’
De gedragscode, vertrouwenspersoon en het protocol dat het functioneren en de bevoegdheid van die vertrouwenspersoon regelt, vormen samen één geheel.
Te zware middelen
Er kunnen ook te zware middelen worden ingezet. Als ze nooit worden gebruikt, bestaat de kans dat zo’n regeling verwatert. Zo kan een vals gevoel van veiligheid ontstaan, waardoor echte zaken worden gemist.
Volgens Van Dijk bestaan de grootste risico’s in kloostergemeenschappen waar mensen wonen en allerlei afhankelijkheidsrelaties ontstaan. Maar die zijn er nauwelijks in Nederland.
‘Hier is meestal sprake van kort durende retraites. Mensen die echt intrekken bij hun leraar, dát is vragen om moeilijkheden.’
Intake
Van Dijk hecht ook veel belang aan de intake. Die laat nogal eens te wensen over. Hij denkt dat het regelmatig voorkomt dat mensen retraites volgen zonder zich goed te realiseren waaraan ze beginnen.
Het gaat vaak mis bij leerlingen met psychische problemen, zegt hij. Vooral psychotische patiënten en gebruikers van psychofarmaca lopen risico tijdens retraites.
Het is daarom belangrijk dat de organisatoren de mensen kennen. ‘Het begint bij het inschrijvingsformulier: Gebruikt u medicijnen? Heeft u de afgelopen tijd psychische problemen gehad?’
Zzp-ers
Van Dijk herkent de trend dat boeddhisme vaker wordt aangeboden door zzp-ers. De traditionele feedback-mechanismen van boeddhistische tradities zijn daar niet op ingericht.
Zodra het een probleem wordt, kun je een organisatie van zzp-ers oprichten met een kwaliteitskeurmerk. Daar ontwikkel je dan criteria voor, en een systeem van certificering, aldus Van Dijk.
‘Ik weet alleen niet wie daartoe dan het voortouw moet nemen.’
Traditioneel gezag
Er kan een moment komen waarop de vertrouwenspersoon het traditionele gezag van een leraar in twijfel moet trekken. Van Dijk meent dat een leraar daarom altijd een bestuur boven zich moet hebben aan wie hij of zij verantwoording moet afleggen.
‘Deze situatie is vergelijkbaar met wat zich in ziekenhuizen kan afspelen: hoe ga je om met disfunctionerende artsen in een cultuur die altijd gesloten is geweest? Je moet een open cultuur creëren waarin mensen verantwoording afleggen en functioneringsgesprekken hebben.’
Lees ook
> Actueel: Vertrouwenspersoon niet nodig
> Profiel Gert van Dijk
> Van der Drift: Een monnik ontmaskerd (2002, pdf)
> Cokky van Limpt: Mediteren kan schadelijk zijn (Trouw, 6-1-2009)
Kijk ook
> Gert van Dijk bij Pauw & Witteman (23-2-2012)
One Response to “Vertrouwenspersoon: zó regel je dat”
Ik wil even reageren op het stukje intake.
Ik heb een 10-daagse vipassana retraite gedaan. Daar ben ik vol in gegaan: alle meditaties meegedaan, goed geluisterd naar de lezingen, blijven zitten ondanks pijn.
Ik stelde mijn vragen aan de leraar. Ten tijde van de retraite was ik supergelukkig en ging het zwijgen mij makkelijk af.
Nooit psychische problemen gehad, maar kwam er toch psychotisch uit!
Misschien is het wel zo dat sommige stromingen je juist leiden naar een vorm van psychose?
Ik denk daarbij aan het Tibetaans Dodenboek, waarin staat dat sommige yogavormen hiertoe leiden.