Duitse unie moedigt kritische aandacht aan
Duitse belangstellenden voor het boeddhisme beschikken dankzij de Deutsche Buddhistische Union (DBU) over een leidraad die hun eigen motivatie en boeddhistische sangha’s en leraren helpt kritisch te onderzoeken. Een Duitse boeddhistische monnik informeert het publiek over het gevaar van sektevorming.
In Nederland is een dergelijke, specifiek op het boeddhisme en boeddhisten gerichte leidraad niet voorhanden.
Boeddhistische organisaties in Nederland maken het geïnteresseerde publiek niet bewust van het (Duitse) onderscheid tussen ‘heilzame’ en ‘onheilzame’ structuren van groepen en organisaties. Ook informatie over sektevorming ontbreekt.
Publicist Joop Romeijn, van Joopromeijn.blogspot.nl, brengt in deze situatie verandering.
‘Vrijzinnig theravadin‘ Romeijn presenteerde via zijn site op 13 mei 2013 de vertaalde ‘oriënteringshulp’ van de DBU. Ook informeert hij zijn lezers over de Duitse site Buddhistische-sekten.de.
Bij enkele grotere Nederlandse organisaties zijn wel gedragsregels ingesteld. De inhoud, uitwerking en toepassing daarvan lopen sterk uiteen. Deze regels hebben niet direct betrekking op de structuur en het functioneren van de organisatie zelf.
Leidraad DBU
De DBU-leidraad stelt belangstellenden in staat boeddhistische sangha’s (gemeenschappen) en leraren heel gericht te onderzoeken en te beoordelen.
‘Onze motivatie voor het formuleren van deze leidraad is de behoefte aan bescherming en het voorkomen van problemen voor onszelf, voor onze (boeddhistische) groep en voor al degenen die aan het begin van hun ‘pad’ staan’, aldus de DBU.
Motivatie
De DBU adviseert belangstellenden nadrukkelijk hun eigen motivatie te onderzoeken.
Duidelijkheid daarover biedt individuele bescherming en steun, aldus de DBU, en helpt ‘heilzame structuren’ van ‘onheilzame structuren’ te onderscheiden.
De unie raadt belangstellenden aan allereerst de volgende vragen te stellen:
- Wat zoek ik in het boeddhisme?
- Wat verwacht ik van een groep?
- Wat hoop ik dankzij een leraar te verwerven?
- Zijn die verwachtingen realistisch?
Grondslagen
Volgens de DBU sluit de ruim 2.500 jaar oude boeddhistische ethiek goed aan bij de grondslagen van de moderne samenleving.
De wijze waarop boeddhistische gemeenschappen worden ingericht, moet volgens de DBU de grond- en mensenrechten weerspiegelen die de Grondwet en verdragen gegaranderen.
De unie benadrukt dat belangstellenden op het boeddhistische pad naar verlichting allerlei hindernissen kunnen tegenkomen, waaronder ‘onheilzame groepsstructuren’ die de vrijheid en zelfstandigheid van leerlingen aantasten.
Persoonlijke vrijheid
De persoonlijke vrijheid zelf te beslissen kan steeds worden herwonnen, schrijft de DBU, míts van fouten wordt geleerd.
Dat vooronderstelt wel dat binnen de groep of organisatie ruimte voor bezinning bestaat, en dat waar nodig ook daadwerkelijk wordt ingegrepen.
De DBU moedigt iedereen aan goed na te denken, op de eigen waarneming en intuïtie te vertrouwen, en een eigen oordeel te vormen.
Openheid
Volgens de DBU kenmerken ‘heilzame structuren’ zich door openheid en ontvankelijkheid, ook voor vragen en kritiek.
Binnen zulke structuren kunnen leerlingen hun eigen opvattingen erop na houden, ook wanneer deze afwijken van de norm.
Zij toetsen het geleerde zelf, door studie en ondervinding. En ze blijven altijd vrij hun groep of leraar te verlaten.
Vragen
De DBU stelt belangstellenden en praktiserende boeddhisten in staat zichzelf te (her)oriënteren door vragen te formuleren die aanzetten tot zelfreflectie.
Sommige vragen richten zich specifiek op het functioneren van leerlingen zelf, in het bijzonder hun motivatie:
- Wat is mijn motivatie voor het gaan van het ‘boeddhistische pad’?
- Wat fascineert mij in het boeddhisme?
- Ben ik gevoelig voor heilsgeschiedenissen en heilsverwachtingen?
- Welke rol spelen mijn behoeften voor de zekerheid, veiligheid, bevestiging en erkenning in mijn deelname aan een groep?
- Heb ik de indruk dat ik de groep net zo makkelijk kan verlaten als binnenkomen?
Andere vragen gaan over het functioneren van leraren, groepen en organisaties:
- Kan ik bekritiseren zonder te worden gediscrimineerd of veroordeeld?
- Staat in de groep de leer van de Boeddha centraal, of de leraren?
- Zijn de leraren gekwalificeerd door een grondige kennis van de boeddhistische leer én door hun eigen ervaring?
- Proberen de leraren zelf te leven volgens de leer van de Boeddha?
Nog weer andere vragen richten zich op de relatie van groepen of organisaties met de rest van de boeddhistische gemeenschap:
- Zijn de leraren en de desbetreffende groep ingebed in de eigen traditie?
- Zijn er contacten en uitwisselingen met andere groepen en leraren?
- Is er een bevestiging door andere erkende leraren?
Ook de relaties van leerlingen met hun leraar, en met de groep of organisatie komen aan bod:
- Ontstaan afhankelijkheden in de relatie tussen leraar en leerling?
- Wat is de rol van titels, machtigingen en ‘carrièremogelijkheden’ voor mij?
- Is er financiële transparantie in de organisatie?
- Is er in de groep sprake van ‘vrijgevigheid’?
- Geef ik meer uit (aan de groep) dan mijn omstandigheden toelaten? Maak ik of anderen schulden?
Er worden vragen opgeroepen over de wijze waarop leraren, groepen of organisaties daadwerkelijk met leerlingen omgaan:
- Wordt bij het werven van nieuwe leerlingen of bij het oproepen tot vrijgevigheid agressieve methoden gehanteerd?
- Word ik in het (vrijwilligers)werk dat ik doe, uitgebuit?
- Worden er seksuele relaties aangemoedigd die onheilzame gevolgen hebben?
- Wordt er druk of geweld uitgeoefend op mij of op andere leden van de groep?
- Worden schuldgevoelens gebruikt of zelfs versterkt, of wordt hulp geboden in het overwinnen ervan?
Ook de omgang met andersdenkenden en het respect voor de eigen verantwoordelijkheid van de leerling worden onder de loep genomen:
- Is er sprake van laster, verkeerde informatie of minachting voor critici, andersdenkenden of andere groepen, leraren of tradities?
- Worden andere leraren en andere vormen van beoefening ook gewaardeerd en aangeprezen?
- Kunnen leerlingen hun eigen verantwoordelijkheid nemen en hun zelfrespect behouden?
Particulier initiatief
Romeijn verwijst ook naar de website Buddhistische-sekten.de. Deze site is een particulier initiatief, beheerder is Tenzin Peljor (Michael Jäckel).
Tenzin Peljor werd in 1998 binnen de New Kadampa Tradition tot boeddhistisch monnik gewijd. Hij heeft deze organisatie in 2000 verlaten, en verblijft momenteel in het Tagden Shedrub Dhargye Ling klooster in Italië.
Dit klooster behoort tot de Federation for the Preservation of the Mahayana Tradition, Tenzin Peljor is van deze organisatie echter geen lid.
Buddhistische-sekten
Met de site Buddhistische-sekten.de beoogt Peljor volgens eigen zeggen in het boeddhisme geïnteresseerde personen te behoeden voor hun eigen naïviteit.
Wie kennis of ervaring en betrouwbare informatie mist, schrijft Peljor, kan zich vanuit blind vertrouwen in de boeddhistische leer (dharma) halsoverkop in een groep of instelling storten die hij of zij niet als ‘onheilzaam’ herkent.
De site biedt informatie over beoordelingscriteria die van toepassing zijn op boeddhistische groepen en leraren:
- Psychologische criteria
- Criteria die wijzen op problematische ontwikkelingen
- Kenmerken van ongezonde situaties
Ook werpt Peljor licht op de oorzaken en menselijke zwakheden die tot sektevorming leiden.
Zover bekend wordt dergelijke informatie in Nederland nergens verstrekt. De wel voorhanden gedragsregels lopen wijd uiteen.
‘Ethisch Drieluik’
De koepelorganisatie Stichting Inzichts Meditatie (SIM) presenteert via de eigen website het zogeheten Ethisch drieluik SIM. Dit bestaat uit de eigen ethische richtlijnen, vertrouwenspersoon en ethische commissie van SIM.
SIM beschouwt de ethische richtlijnen als een nadere uitwerking van de vijf boeddhistische lekengeloften:
- niet doden
- niet stelen
- niet liegen
- afzien van seksueel wangedrag
- afzien van bedwelmende middelen
Seksueel wangedrag
SIM’s toelichting op seksueel wangedrag is het meest uitgebreid. De koepel oordeelt dat een seksuele relatie tussen leraar en leerling nooit passend is. Ook acht SIM ‘iedere toespeling op een toekomstige romantische of seksuele relatie’ tijdens retraites of formeel onderricht, ongepast.
Mocht zich een ‘gezonde en eerlijke’ relatie tussen een leraar en leerling ontwikkelen, dan moet de leraar-leerling relatie beëindigd zijn ‘voor men verder gaat op het romantische pad’.
‘Zo’n relatie dient met uiterste zorgvuldigheid en terughoudendheid aangegaan te worden en in geen geval net na een retraite. Een minimale periode van drie maanden of langer na een formele lessituatie dient in acht te worden genomen’, aldus SIM.
Vertrouwenspersoon
Het Reglement vertrouwenspersoon van SIM bepaalt dat een vertrouwenspersoon onafhankelijk van SIM moet zijn, zowel organisatorisch als emotioneel.
Momenteel zijn twee vertrouwenspersonen aangewezen: Irène Kaigetsu Bakker Sensei en Janet Wester.
De klachtenprocedure bepaalt dat na tussenkomst van een vertrouwenspersoon zonodig een klacht kan worden ingediend bij de Ethische commissie. Deze bestaat uit tenminste drie SIM-bestuursleden en vipassana-leraren. De werkwijze ervan wordt op de site beschreven.
Zen.nl Gedragscode
De naar omvang vergelijkbare ‘franchise-organisatie’ Zen.nl kent alleen een Gedragscode voor geregistreerde Zen.nl coaches, docenten en opleiders en een Toezichtcommissie.
Er is geen onafhankelijke vertrouwenspersoon. Oprichter-eigenaar en hoofd opleider Rients Ritskes is zelf lid van de Toezichtcommissie. In deze commissie hebben naast Ritskes drie door hem opgeleide zenleraren en één extern lid/vertrouwenspersoon zitting.
De werkwijze van deze commissie is niet vastgelegd in een procedure die via het Zen.nl-portal kan worden geraadpleegd.
De Zen.nl Gedragscode (wel op de site) wordt ook niet expliciet herleid tot de boeddhistische lekengeloften. De leefregels niet doden, niet stelen, en niet liegen zijn niet overgenomen, zelfs niet impliciet.
Persoonlijke streefdoelen
Deze code omvat onder meer lastig te toetsen persoonlijke streefdoelen zoals:
- Je streeft naar verlichting voor jezelf en anderen
- Je streeft ernaar een voorbeeld te zijn van: kunnen denken wat je wilt denken, kunnen doen wat je wilt doen en kunnen voelen wat je wilt voelen
- Je bent gezond competitief in het streven naar het geluk van allen
- Om een inspiratiebron voor anderen te kunnen zijn, werk je aan een energieke uitstraling en goede fysieke en mentale conditie. Je bent open, bewust, toegewijd en je kleding‐ en haardracht zijn passend
- Je bent niet verslaafd en in staat tot onthouding
Niet uitgewerkt
Ook de Zen.nl-code bepaalt dat coaches, docenten en opleiders ‘geen seksuele relaties met coachees/studenten’ onderhouden. Dit wordt verder niet uitgewerkt.
Datzelfde geldt ook voor bepalingen zoals ‘Je bent integer, betracht geheimhouding ten aanzien van hetgeen je in vertrouwen is gezegd’ en ‘In je werk als docent en privé leven ben je royaal en loyaal naar je medemens en jezelf’.
Onduidelijk
Van sommige regels is onduidelijk op welke relatie ze betrekking hebben: de relatie tussen coaches/docenten/opleiders en leerlingen, tussen coaches/docenten/opleiders onderling, of tussen coaches/docenten/opleiders en oprichter-eigenaar en hoofd opleider Ritskes. Ook deze criteria zijn lastig te toetsen. Het gaat hierbij om:
- Je bent gecommitteerd aan de Zen.nl visie, de opleiders van Zen.nl, je collega’s en aan je studenten
- Je kunt boven gemiddeld goed vertrouwen geven
- Je doorziet je eigen tekortkomingen en kunt waar nodig goed excuses maken
- Je blijft in overleg met je opleider actief werken aan een toenemend inzicht.
Lees ook
> Joop Romeijn – Heilzame en onheilzame structuren van groepen
> DBU – Orientierungshilfe (2012, pdf)
> Buddhistische ‘Sekten’: Seiten zur Aufklärung und zum Schutz
> Site Tenzin Peljor (Michael Jäckel)
> SIM – Ethisch drieluik
> Paul Boersma – Sangha of sekte? (Simsara (15) 1, 2013, pdf)
> Zen.nl – Gedragscode (2012, pdf)
> Actueel – Vertrouwenspersoon: zó regel je dat
> Actueel – BUN en BOS verzwijgen seksueel misbruik
> Analyse – Onafhankelijk toezicht BUN een illusie
3 Responses to “Duitse unie moedigt kritische aandacht aan”
Mooi artikel dat aansluit bij mijn ervaring: nog steeds wordt kritiek te vaak ervaren als niet-boeddhistisch, zodat je door vroegere boeddhistische vrienden wordt gemeden.
Dank dat er wel openheid, kritiek, en diepgang wordt betracht in • open boeddhisme •.
Fijn en bemoedigend om te lezen dat er ook nog helder denkende mensen bestaan zoals Marijke Lassche. Als ik de reacties op bepaalde fora lees, zakt me de moed soms totaal in de schoenen. Het ‘niet oordelen’ en het toedekken van zaken met wollige taal is wijdverbreid.
Inderdaad, dingen aan de kaak stellen wordt door velen gezien als niet-boeddhistisch. Terwijl compassie zich volgens mij juist uitdrukt in het kritisch kijken naar en blootleggen van misstanden. Niet in het zwijgen, niet in het toedekken en verder laten ‘rotten’ van ongezonde situaties.
Er is nog veel werk aan de winkel wat dat betreft. Ik hoop dat meer mensen gaan ontdekken dat de roze bril waarmee ze hun boeddhisme beschouwen en beschermen, uiteindelijk onwerkelijk en zelfs ondraaglijk is.
Voor degenen die liever op een wolk van onwetendheid en niet-oordelen blijven zitten, zal altijd voldoende catering aanwezig zijn. Dat is helaas onuitroeibaar.
Tegelijk is het goed dat kanalen als • open boeddhisme • licht werpen op zaken die dat niet kunnen verdragen, om oprecht zoekende beoefenaars een helder perspectief te bieden en ze bij te schijnen op de Weg.
Het is inderdaad prettig dat al deze informatie hier verzameld wordt.
Toch vind ik dat er wel erg geoordeeld wordt over ‘boeddhisten’.
Maar, ik snap de frustratie wel: het is de keerzijde van de boeddhistische gewoonte om het goede te benadrukken en ‘roddel’ te willen vermijden.
Hierdoor kunnen negatieve feiten in een soort ‘no mans land’ terecht komen.
Waar ik wel voor wil waarschuwen is het andere extreem. Ik krijg er soms een beetje een inquisitie gevoel bij.