Undercover in Belgische mindfulness-hype
Het Belgische televisieprogramma Panorama (Canvas) legde de praktijken van enkele ‘mindfulnesstherapeuten’ vast met de verborgen camera. Deskundigen waarschuwen voor charlatans op de ‘markt van welzijn en geluk’ die de mindfulness-hype misbruiken.
In het Panorama-programma, uitgezonden op 16 mei 2013, tonen mindfulness-leraren David Dewulf en Edel Maex en twee hoogleraren psychologie zich kritisch over de praktijken die undercoverjournalist Peter Brems vastlegde.
Volgens de programmamakers verschenen in 2012 zo’n 385 nieuwe wetenschappelijke studies over mindfulness. Wetenschapper Filip Raes (KU Leuven) droeg zelf bij aan zulk onderzoek, hij waarschuwt voor overhaaste conclusies.
In de uitzending toont Panorama hoe mindfulness plaats heeft in privé-praktijken, in onderzoekslaboratoria, in het bedrijfsleven, in gevangenissen, op de middelbare school, en met kleine kinderen.
Ook geven de makers zicht op gepopulariseerde vormen van mindfulness in het ‘alternatieve circuit’.
De geraadpleegde deskundigen wijzen op het gevaar van hype, irreële verwachtingen en misbruik, met name bij mensen die lijden onder psychische aandoeningen zoals depressie.
Jon Kabat-Zinn
Panorama toont fragmenten van de eerste mindfulness-lessen van de Amerikaanse arts Jon Kabat-Zinn. Hij meent dat aan het boeddhisme ontleende meditatietechnieken ook gebruikt kunnen worden ‘los van hun boeddhistische context.’
Eind jaren ’70 ontdekte de Amerikaan dat mensen met chronische pijn bij die technieken gebaat zijn, meldt Panorama.
In een ziekenhuis in Massachusetts ontwikkelde Kabat-Zinn speciaal voor hen zijn eerste mindfulness-training.
Mindfulness in België
De Belgische mindfulness-trainer David Dewulf verbindt die ontdekking met de situatie in zijn land.
‘Had het niet geholpen, dan was er vandaag waarschijnlijk ook geen mindfulness in België. Blijkbaar hebben die mensen er zeer goed op gereageerd,’ aldus Dewulf.
Dewulf noemt als eerste indicatie voor mindfulness dan ook ‘chronische pijn’.
Zonder wierook en boeddhabeeld
Psychiater Edel Maex begon in 1979 als eerste in België met cursussen mindfulness, ‘zonder wierookstokjes en zonder boeddhabeelden’, aldus Panorama.
Hij zegt de eerste jaren de aanduiding ‘meditatie’ bewust vermeden te hebben, omdat deze alleen maar voor ‘verwarring en misverstanden’ zorgt.
‘De meeste mensen denken dat meditatie gaat over stoppen met denken, over een soort leegte of de geest leeg maken,’ aldus Maex.
‘Er zijn meditatietechnieken die dat beogen, maar dat is niet wat wij doen: voor ons is meditatie met de aandacht ‘hier’ komen.’ Maex leert mensen ‘gedachten’ zien als ‘gebeurtenissen’.
Depressies
Volgens Panorama ontdekken wetenschappers ‘in de jaren ’90 dat mindfulness ook helpt voor mensen die vaak terugvallen in depressies.’
Filip Raes, hoogleraar psychologie aan de Katholieke Universiteit Leuven, ziet daarachter een logica, omdat mindfulness mensen met een depressie kan helpen niet verstrikt te raken in nodeloos gepieker.
Sneller opmerken
‘Wat mindfulness kan doen, is mensen leren sneller op te merken dat die negatieve gevoelens en vooral die negatieve gedachten bestaan’, zegt Raes.
In tweede instantie, zegt hij, kunnen mensen met depressieve klachten ‘leren daar niet verder in mee te gaan. Zij leren eigenlijk figuurlijk een stap opzij te zetten, en niet verder die negativiteit aan te zwengelen door piekergedachten.’
Terugval gehalveerd
Volgens Raes geeft wetenschappelijk onderzoek naar de beoefening mindfulness aan dat de kans op terugval bij depressie erdoor gehalveerd wordt.
‘Dat is een spectaculair effect, en de eerste studies die dat aantonen hebben dan ook veel luister gekregen,’ aldus Raes.
Panorama waarschuwt dat mindfulness voor mensen met depressie ‘zeker geen wondermiddel’ is.
Acute depressie
Dat geldt nog meer voor mensen met een acute depressie. Voor hen betekent mindfulness een te grote mentale belasting.
‘Een patiënt die acuut suïcidaal is, ga je niet eerst proberen bij te brengen hoe hij of zij moet vaststellen dat de aandacht snel weer weg is en dan terugbrengen naar het hier en nu’, aldus Raes.
Maex beaamt dit: ‘Als je ligt te spartelen om boven water te blijven, is dit niet het moment om een nieuwe zwemslag te leren’, ook als je daarbij ‘in principe’ baat zou hebben. ‘Dat is gevaarlijk, en zo zie ik dingen mislopen,’ zegt Maex.
Verborgen camera
Panorama onderzocht met de verborgen camera of psychotherapeuten mindfulness ook voorschrijven aan een persoon met een (geveinsde) diepe depressie die beter niet daarmee kan worden behandeld.
Twee therapeuten blijken bereid de behandeling onmiddellijk te beginnen.
In een fragment zegt een van hen dat zij in haar praktijk is ‘meegegaan’ met de presentatie van mindfulness door mindfulness-leraar en -auteur David Dewulf tijdens lezingen en workshops.
Volgens haar wordt mindfulness ‘meer en meer’ toegepast, vaak ook voor depressie.
‘Binnenkort loopt Ford leeg. Er zijn tien, twintig mensen die depressief rond gaan lopen. Als die beginnen te zoeken naar iemand…’, aldus de anonieme therapeut.
Een probleem
Desgevraagd bevestigt Dewulf dat het ‘inderdaad’ een probleem is dat mensen op basis van enkele lezingen of boeken zelf mindfulness onderwijzen.
Hij meent dat het niet eenvoudig op te lossen is.
‘Heel veel mensen gaan sowieso het alternatieve circuit in, dat is ook niet te vermijden’.
Niet wettelijk beschermd
Hoogleraar Raes noemt het een probleem dat de term ‘psychotherapeut’ niet wettelijk beschermd is, ‘hetzelfde geldt voor mindfulness’.
Edel Maex merkt op dat er mensen zijn die met mindfulness werken en zich ‘mindfulness-trainer’ noemen ofschoon ze geen enkele therapeutische ervaring hebben.
‘Vroeger dacht ik, “Och ja, al die mindfulness-trainers”, “kwaad doen ze in ieder geval niet”, maar ik begin daarvan terug te komen. Er gebeuren gevaarlijke dingen’, aldus Maex.
Maex pleit ervoor dat mindfulness-training wordt gekoppeld aan beroepen: ‘Mijn beroep is psychiater, en als psychiater werk ik met mindfulness.’
Kinderen
Panorama toont ook opnames van een mindfulness-cursus die mindfulness-kindertrainer Veronique Benoit ontwikkelde, speciaal voor kinderen die ‘wat onrustig’ zijn of ‘veel piekeren’.
Hoewel mindfulness kinderen kan helpen te ontspannen, is het zeker geen ‘relaxatie-techniek’, aldus Panorama. ‘Kinderen leren hun gedachten en gevoelens met milde aandacht te observeren, ook als die onaangenaam zijn.’
Middelbare scholieren
Dewulf onderwijst ook mindfulness aan middelbare scholieren.
Een groep wetenschappelijk onderzoekers onder leiding van hoogleraar Raes onderzocht 200 Vlaamse scholieren van 14 tot 17 jaar die een mindfulness-cursus volgden. Een controlegroep van 200 andere leerlingen kreeg de cursus niet.
Dewulf: ‘Het onderzoek bewijst dus dat jongeren die een mindfulness-training gevolgd hebben, minder stressklachten hebben, minder angst symptomen, minder depressieve symptomen. De kans om een depressie te ontwikkelen wordt kleiner.’
Significant gedaald
In de mindfulness-groep was het gemiddelde niveau van depressieve klachten significant gedaald ten opzichte van dat van de controlegroep.
‘Dat verschil was er nog altijd zes maanden later, wat mij nogal verbaasd heeft’, aldus Raes.
Hij houdt echter een slag om de arm, en vindt het bijvoorbeeld te vroeg mindfulness verplicht te stellen op school.
‘Want wie zegt dat het niet misschien gewoon werkt omdat je leerlingen samen zet en over hun gevoelens en gedachten laat praten?’
Mechanisme
De Leuvense hoogleraar Raes vraagt zich af welk mechanisme de daling in depressie, angst en stress veroorzaakt.
‘Is het die mindfulness? Zijn het de oefeningen die ze doen? Is het de meditatieve component? Dat kun je als onderzoeker niet concluderen’.
Panorama toont ander onderzoek, de uitkomst waarvan ook geen eenduidige conclusies over de werkzaamheid van mindfulness oplevert.
‘In feite weten we nog weinig over mindfulness. Het lijkt wat op een medicijn waarvan we niet precies weten waarom het werkt en voor wie,’ aldus Panorama.
Maex bevestigt: ‘We zitten in het stadium: hier zit veel in. Maar wat juist, en hoe juist, daar zal nog heel veel onderzoek over moeten gebeuren.’
Ultiem wondermiddel
In de populaire lectuur over mindfulness wordt die nuance vaak vergeten, stelt Panorama vast. Mindfulness wordt voorgesteld als het ultieme wondermiddel.
Raes: ‘Mensen gaan, net als bij een krantenartikel, af op de krantenkoppen: “Mindfulness kan heilzaam zijn”. ‘Kan’ staat er vaak al niet bij. “Mindfulness is heilzaam”, bijvoorbeeld, maar er staat onvoldoende gespecificeerd waarvoor en onder welke omstandigheden.’
Geen ‘grote geluksbrenger’
Een andere Vlaamse wetenschapper, klinisch onderzoeker Björn Prins, waarschuwt in de Belgische krant De Standaard in het artikel ‘Populaire meditatietechniek onder vuur’ (16 mei 2013) dat mindfulness niet de ‘grote geluksbrenger’ is.
‘Het wérkt, dat kunnen we letterlijk zien in de hersenen’, zegt Prins in de krant. ‘Maar niet voor alles, en niet bij iedereen. Wie mediteert terwijl hij in een depressie zit, kan de negatieve spiraal verder aanzwengelen. Er zijn al gevallen bekend van depressieve mensen die zelfdoding pleegden, na een mindfulnesstraining. Ook bij andere pathologieën, zoals borderline of psychose of zwaar alcoholmisbruik, is mindfulness zeker niet aangewezen.’
Minder goede bedoelingen
Mindfulness wordt ook in het bedrijfsleven toegepast. Sommige bedrijven hopen de productiviteit ermee te verhogen, andere hopen het ‘burnout’-percentage omlaag te brengen.
Soms biedt een bedrijf de cursus met minder goede bedoelingen aan, bijvoorbeeld om mensen mentaal voor te bereiden op een ontslagronde.
Maex waarschuwt: ‘Pas op dat je van mindfulness geen doping maakt om een onmogelijke situatie vol te houden. Om werknemers nog meer te doen presteren en nog meer te onderdrukken.’
Ademen door geslacht
Panorama toont in de televisie-uitzending een therapeute die undercover journalist Brems met zijn (geveinsde) depressie laat ‘ademen door zijn geslacht’.
Ze vraagt hem zijn geslacht ook vast te pakken. De therapeute zegt sinds twee jaar ook tantra te beoefenen, en ze kondigt aan zijn geslacht later ook zelf vast te zullen pakken.
Raes en Maex tonen zich geschokt en noemen het gedrag ‘grensoverschrijdend’ op zich.
‘Quantum-healer’
In De Standaard gaat Björn Prins in op de undercoverreportage van Panorama: ‘Mindfulness ligt vandaag bijzonder goed in de markt. En dan krijg je zulke misbruiken. Mensen die zich vroeger quantumhealer noemden, noemen zich nu mindfulnesstherapeut.’
Edel Maex zegt in Panorama dat hij zich ergert: ‘Het begint mindfulness te beschadigen. Er onstaat een hype, er ontstaat wildgroei, er ontstaan verkeerde opvattingen over. Op een bepaald moment begon ik serieus te overwegen: ik stop hiermee. Het verwatert, het verloedert helemaal, het hele terrein, het wordt zo ziek.’
Zwerige imago
Filip Raes vreest een zweverig imago.
‘Als mindfulness geassocieerd geraakt met dingen als klankschalen, oorkaarsen, dan kun je natuurlijk beseffen dat dit ook afstraalt op de reputatie van mindfulness. En dat betekent dat een aantal mensen het werkelijk gaan gelijkstellen met regressietherapie, terugkeren naar vorige levens en iets zweverigs. Dan gaat de potentie die het heeft om mensen te helpen verloren,’ aldus Raes.
Lees ook
> De Standaard – Populaire meditatietechniek onder vuur (16-5-2013)
> De Morgen – Psychologen woest op ‘minful’-kwakzalvers (16-5-2013)
> De Raes et al – School-Based Prevention and Reduction of Depression (maart 2013)
> Nieuwsblad.be – Mindfulness helpt jongeren bij depressie (16-6-2012)
> De Standaard – Meester, hij mediteert weer! (16-6-2012)
> Edel Maex – Leven in de maalstroom
> Actueel – Neuroscepsis neemt toe
> Interview – Stephen Batchelor
> Actueel – Boeddhisme zonder hocus pocus
Kijk ook
> Panorama – De mindfulness-business (16-5-2013)
One Response to “Undercover in Belgische mindfulness-hype”
Een tamelijk schokkende uitzending inderdaad. Edel Maex heeft in mijn ogen helemaal gelijk met zijn uitlating dat er wildgroei is en verloedering ontstaat.
Ik kan hier zelf van meespreken als mindfulnesstrainer en schreef er onder andere op deze plaats in mijn blog over.
Gelukkig staat bij de beroepsvereniging voor mindfulnesstrainers nu het onderwerp ‘toetsbare competenties’ op de agenda.
Tijdens een symposium, vorige week in het Radboud Universitair Medisch Centrum voor Mindfulness, zijn hier enkele interessante presentaties over gegeven.
Een en ander laat onverlet dat een kwalificatie geen garantie is op goede kwaliteit, en dat ook het omgekeerde het geval kan zijn.
Maar er ís een begin.