De paus en de dalai lama (1): De ontmoeting

12 maart 2013

De paus en de dalai lama weten al eeuwen van elkaars bestaan, maar de bekleders van dit ambt maken pas sinds 1973 persoonlijk kennis. Tegenwoordig bepalen religieuze ontwikkelingen in China de agenda.

Het contact tussen vertegenwoordigers van de rooms-katholieke kerk en de geestelijk en wereldlijk leider van het Tibetaanse volk kent een lange voorgeschiedenis.

Rooms-katholieke missionarissen raken in de 17e eeuw voor het eerst bekend met het geestelijk ambt dat de dalai lama’s van Tibet sinds de 14e eeuw bekleden.

Het duurt echter tot het eind van de 20e eeuw voordat een paus en een dalai lama elkaar persoonlijk ontmoeten.

Zeven pausen

In de 73 jaar die zijn verstreken sinds zijn eigen installatie (22 februari 1940) maakte de 14e dalai lama (aangenomen naam Tenzin Gyatso, 1935) zes pausen mee: Pius XII, Johannes XXIII, Paulus VI, Johannes Paulus I, Johannes Paulus II en Benedictus XVI.

Tussen 1973 en 2013 bezoekt de huidige dalai lama het Vaticaan elf keer.

Het conclaaf dat op 12 maart 2013 begint, zal uitwijzen wie de zevende paus is met wie de dalai lama te maken krijgt.

Óf en wanneer de dalai lama ook deze paus zal ontmoeten, valt niet te zeggen. De laatste paus sprak hij -officieus- maar één keer.

Aard en inhoud

De aard en inhoud van ontmoetingen tussen de opeenvolgende bisschoppen van Rome en de dalai lama worden niet alleen bepaald door de religieuze en retorische houding die de paus tegenover niet-christenen aanneemt.

Als hoofd van de rooms-katholieke kerk moet hij ook rekening houden met het explosief stijgende aantal christenen in China, én met de gespannen relatie tussen het Vaticaan en de Chinese regering.

Tijdens het pontificaat van paus Benedictus XVI (doopnaam Joseph Ratzinger, 1927) dat op 19 april 2005 begon, neemt het aantal audiënties dat de dalai lama door het Vaticaan wordt verleend, scherp af.

Missionarissen

Ruim 300 jaar voordat een dalai lama Vaticaanstad zou bezoeken, bereiken de eerste katholieke missionarissen de Tibetaanse hoofdstad Lhasa.

In 1661 verblijven de jezuïeten Albert d’Orville en Johann Grueber twee maanden in Lhasa, tijdens het bewind van de vijfde dalai lama (aangenomen naam Lobsang Gyatso, 1617-1682).

De latere zetel van de regering van de dalai lama’s, de Potala, is dan nog in aanbouw. Het paleis wordt pas tegen 1690 voltooid.

Ippolito Desideri

Na d’Orville en Grueber reisde de jezuïet Ippolito Desideri door Tibet: van 1715 tot 1721.

Tijdens zijn verblijf in Lhasa (1716-1717) is Desideri getuige van de gewelddadige, politiek turbulente periode die aanbrak na het overlijden van de zesde dalai lama (Tsangyan Gyatso, 1682-1706).

Vanwege de invasie van Dzungar Mongolen kan Desideri vanaf 1717 Lhasa alleen periodiek bezoeken.

‘Propaganda Fide’

In 1703 had de Heilige Congregatie voor de Voortplanting van het Geloof (vaak aangeduid als Propaganda Fide) de missie in Tibet aan de orde van kapucijnen toegewezen.

Michelangelo Tamburini, hoofd van de jezuïeten orde, draagt Desideri daarom in 1721 op het land te verlaten.

De missie in Tibet valt daarna geheel toe aan de kapucijner monnik Francesco della Penna (1680-1745) en zijn missionarissen.

Della Penna brengt, met een onderbreking van enkele jaren, tussen 1707 en 1745 zo’n 33 jaar in Tibet door.

Clemens XII

Tijdens de tentoonstelling Lux in Arcana: The Vatican Secret Archive Reveals Itself was een brief te zien van paus Clemens XII (doopnaam Lorenzo Corsini, 1652-1740) aan de regent en  plaatsvervanger van de zevende dalai lama (Kelsang Gyatso, 1708-1757).

Clemens XII vraagt daarin de dalai lama de rooms-katholieke missie in Tibet te beschermen, en Della Penna en zijn fraters toe te staan het evangelie te prediken.

Bekeerlingen afgeranseld

Met goedvinden van de dalai lama beginnen de missionarissen hun werk. Ze slagen erin enkele tientallen Tibetanen tot het katholicisme te bekeren.

Zodra echter duidelijk wordt dat deze bekeerlingen niet langer de zegen van de dalai lama aanvaarden en weigeren boeddhistische gebedsdiensten bij te wonen, wordt ingegrepen.

Enkele bekeerlingen worden in het openbaar berecht en afgeranseld.

Na een laatste onderhoud met de dalai lama en de regent worden Della Penna en zijn fraters in 1745 uitgewezen. Het door hen gebouwde klooster wordt met de grond gelijk gemaakt.

Vanaf dat moment blijft het ruim 200 jaar stil tussen het Vaticaan en de Potala.

Paulus VI

Op 30 september 1973 brengt de 38-jarige dalai lama, die sinds 1959 in ballingschap leeft, een bezoek aan Vaticaanstad, waar hij de Italiaanse paus Paulus VI (Giovanni Montini, 1897-1978), de 262ste bisschop van Rome, ontmoet.

Paulus VI is de eerste paus die rond de wereld reisde. Hetzelfde geldt voor de dalai lama. Dit is zijn eerste reis buiten Azië.

Het is een historisch ogenblik: nooit eerder ontmoette het hoofd van de rooms-katholieke kerk de wereldlijk en geestelijk leider van het Tibetaanse volk.

Nostra Aetate

Paus Paulus VI verwelkomt de dalai lama met een korte toespraak. Hij verwijst daarin naar Nostra Aetate (1965), zijn proclamatie over de relatie van de kerk met niet-christelijke religies.

‘De katholieke kerk heeft oprecht eerbied voor de handelwijze en leringen van andere religies die een sprank van de eeuwige waarheid die alle mensen verlicht weerspiegelen,’ aldus Paulus VI.

‘We bidden vurig dat alle mensen in vrede met elkaar mogen leven (cf. Romeinen 12, 18), voor altijd op zoek naar de ware en levende God.’

Memoires

Voor een echte gedachtewisseling is geen tijd.

In zijn memoires, Freedom in Exile (1990), merkt de dalai lama alleen op dat Paulus VI beaamde dat ‘geestelijke waarden’ voor de mensheid van vitaal belang zijn – ongeacht het geloof of gezindte waaraan die waarden zijn ontleend.

Johannes Paulus II

In 1980, twee jaar na het plotselinge overlijden van paus Johannes Paulus I (Albino Luciani, 1912-1978) , maakt de dalai lama in het Vaticaan kennis met diens opvolger, de Pool Karol Wojtyła, paus Johannes Paulus II (1920-2005).

Tussen 1980 en 2003 ontmoeten Johannes Paulus II en de dalai lama elkaar negen keer, altijd in Vaticaanstad.

Praktisch, ruimdenkend en open

In zijn memoires schrijft de dalai lama dat Johannes Paulus II bij hun eerste ontmoeting de indruk wekte een ‘praktisch ingesteld persoon te zijn, ruimdenkend en open’.

Hij slaat hem hoog aan: ‘Iemand die een aanslagpleger, net als paus Johannes Paulus deed, aanspreekt met ‘broeder’ moet wel een geestelijk hoogontwikkelde beoefenaar zijn.’

Benedictus XVI

De Duitse paus Benedictus XVI (Jozeph Ratzinger, 1927) ontmoet de dalai lama maar één keer: op 14 oktober 2006.

Het bezoek vindt onaangekondigd plaats; het Vaticaan merkt het als een ‘privébezoek, beleefdheidshalve’ aan.

Volgens een woordvoerder spraken de paus en de dalai lama alleen over ‘religieuze zaken’.

Assisi

In 1987 liet Ratzinger als kardinaal zich kritisch uit over een door paus Johannes Paulus II bijeengeroepen, door veel katholieken als ‘revolutionair’ beschouwde interreligieuze bijeenkomt in Assisi in Italië.

Ook de dalai lama nam deel aan deze bijeenkomst.

In de geboorteplaats van Sint Franciscus kwamen in 1986 geestelijken uit alle wereldgodsdiensten bijeen: níet om ‘samen’ te bidden, maar om ‘in het openbaar gelijktijdig te bidden.’

Statisch

Ratzinger was toen prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer van de Curie in Rome.

Hij bestrijdt tijdens een persconferentie de veelgehoorde interpretatie dat ‘Assisi 1986′ betekent dat niemand die waarden erop na houdt als enige aanspraak kan maken op de waarheid.

Ratzinger noemt deze opvatting in 1987 ‘statisch’, en zegt dat degenen die deze opvatting accepteren, zichzelf ‘opsluiten in historicisme’.

Diplomatieke betrekkingen

Het Vaticaan zocht voor de laatste bezoeken van de dalai lama aan Johannes Paulus II weinig publiciteit.

Het moet rekening houden met China dat weigert diplomatieke betrekkingen met het Vaticaan aan te gaan tot het alle banden met Taiwan verbreekt.

Een formele, politiek geladen ontmoeting met de dalai lama -toen nog hoofd van de Tibetaans regering in ballingschap- zou de toch al gespannen relatie tussen de rooms-katholieke kerk en de Chinese overheid verder onder druk zetten.

Dit terwijl de religieuze ontwikkelingen in China voor de rooms-katholieke kerk verstrekkende gevolgen kunnen hebben.

Grootste aantal

De bekende protestantse theoloog Harvey Cox stelde bij de presentatie van Catholic Engagement with World Religions: A Comprehensive Study (2012) dat de Chinese bevolking over twintig jaar wereldwijd het grootste aantal christenen zal tellen.

Aan dit boek werd meegewerkt door kardinaal Karl Jozef Becker, lid van de Congregatie voor de Geloofsleer, en Ilaria Morali, lid van de Pauselijke Raad voor de Interreligieuze Dialoog.

Niet langer westers

Harvey Cox noemde het boek ‘van onschatbare waarde’, omdat het laat zien ‘waar we in het verleden waren, waar we nu zijn, en waar we naar toe op weg zijn’.

‘Over de hele wereld worden twee verschijnselen zichtbaar’, zei Cox.

‘Het eerste is dat het christendom niet langer als een westerse godsdienst kan worden beschouwd. Het tweede is dat de landen met het snelst groeiende aantal christenen geen christelijke cultuur en traditie kennen.’

Explosief

Volgens BBC-verslaggever Tim Gardan (hoofd van St Anne’s College, Oxford) valt onmogelijk vast te stellen hoeveel christenen China precies telt: ‘Maar niemand betwist dat deze aantallen explosief toenemen.’

De Chinese overheid schatte het aantal in 2011 op 25 miljoen: 18 miljoen protestanten, zes miljoen katholieken.

Volgens alle onafhankelijke waarnemers is de schatting van de Chinese overheid veel te laag.

‘Een conservatieve schatting houdt het op 60 miljoen. Nu al gaan er op zondag meer Chinezen naar de kerk dan in heel Europa bij elkaar,’ aldus Gardan.

Demografen van The Pew Forum on Religion & Public Life kwamen in 2011 uit op 67 miljoen christenen, 5% van de totale bevolking van China.

Ter vergelijking: volgens de Chinese census van 2010 wonen in de ‘Tibet Autonomous Region’ zo’n 2,7 miljoen etnisch Tibetanen. Zij zijn in overgrote meerderheid Tibetaans boeddhist.

Drie ‘religieuze markten’

De Amerikaanse hoogleraar Fenggang Yang onderscheidt in China drie religieuze ‘markten’: een rode markt (formeel toegestane religies); een zwarte markt (formeel verboden religies) en een grijze markt (religies met een ambigue wettelijke status en illegale religies).

Zo kent China een door de overheid erkende ‘Katholiek Patriotische Associatie’, die haar eigen bisschoppen aanwijst.

De Associatie mag geen betrekkingen met het Vaticaan aangaan, al mogen de daarbij aangesloten ‘katholieken’ wel het geestelijke gezag van de paus erkennen.

Daarnaast is er in China een ondergrondse katholieke ‘schuilkerk’ die door het Vaticaan wordt gesteund.

Het Vaticaan en de Chinese overheid draaien de laatste jaren omzichtig om elkaar heen, aldus Gardan, in een kennelijke poging tot toenadering.

De situatie blijft echter gespannen: eind 2011 benoemde China een ‘bisschop’ die meteen daarop door het Vaticaan werd geëxcommuniceerd.

______________________________________________________________________________________

Dit is deel 1 uit een serie artikelen over ‘De paus en de dalai lama’.

• Deel 1: De ontmoeting

• Deel 2: De confrontatie
______________________________________________________________________________________

 

Lees ook

> Paulus VI – Toespraak tot de dalai lama (30-9-1973)
> Paulus VI – Nostra Aetate (28-10-1965)
> Dalai Lama – Dignitaries met
> Austen Ivereigh – What Assisi has lost (14-11-2011)
> Tim Gardan – Christians in China: Is the Country in Spiritual Crisis? (11-9-2011)
> Pew Forum – Methodology for China (2011, pdf)
> Estefania Aguirre - Theologian says China to have largest Christian population (1-12-2012)
> Fenggang Yang – The Red, Black, and Gray Markets of Religion in China (2006, pdf)

Kijk ook

> Film - Gebed voor de vrede in Assisi (27-10-1986)
> Film - Jimmy Fallon: Pope Benedict XVI vs. Dalai Lama Twitter Fight (11-2-2013)
> Lux in Arcana – De geheime archieven van het Vaticaan openen zich
> Reportage Lux in Arcana (25 min., Italiaans gesproken)
> Harvey Cox - Catholic Engagement with World Religions (60 min., november 2012)

Luister ook

> BBC – God in China (3 afleveringen, deel 2 handelt over het boeddhisme en de islam, 2011)