De macht van het discours
Wie bepaalt in welke termen de discussie over Nederlands boeddhisme wordt gevoerd, bepaalt de uitkomst ervan. Deugdelijk wetenschappelijk onderzoek daarnaar houdt rekening met de ‘macht van het discours’.
Dit is de uitkomst van een analyse door • open boeddhisme • van het essay Buddhism in the Netherlands (2012) van Henk Blezer (Universiteit Leiden).
Blezer verkent in zijn essay de grondslagen van het door hem gewenste wetenschappelijk onderzoek naar de receptie van boeddhisme onder bekeerlingen van Nederlandse origine.
Hij ontwikkelt zijn ideeën tegen de achtergrond van bestaande, veelal door eigenbelang ingegeven beelden die boeddhisten én niet-boeddhisten over het boeddhisme oproepen.
Derde grote religie
Buddhism in the Netherlands begint met een verwijzing naar 26 mei 2009.
Op die dag, schrijft Blezer, berichtten diverse dagbladen dat Nederlanders zich en masse tot het boeddhisme wenden.
De Volkskrant (26 mei 2009) noemt het boeddhisme ‘de derde grote religie van Nederland na het christendom en de islam’.
De dag erna sijpelt het nieuws door naar het Engels taalgebied. Buddhist Channel TV meldt lezers wereldwijd: ‘Buddhists are 3rd largest religious group in the Netherlands.’
Boeddhaïsering
Eén van de aanleidingen voor alle media-aandacht is het boek Lotus in de Lage Landen van Marcel Poorthuis en Theo Salemink (Universiteit van Tilburg).
Dit boek verschijnt op 18 april 2009, en handelt over de ‘perceptiegeschiedenis’ van het boeddhisme in Nederland vanaf omstreeks 1840.
In deze studie staat niet de geschiedenis van het boeddhisme centraal, maar de beeldvorming waartoe die geschiedenis aanleiding geeft.
Poorthuis en Salemink lanceren de term ‘boeddhaïsering van Nederland’, een handige vorm van branding die de Volkskrant zonder aarzelen overneemt.
Beide auteurs verwonderen zich tijdens media-optredens over de massale belangstelling voor boeddhisme.
Smeerolie
In het Volkskrant-artikel stelt Poorthuis vast dat veel mensen zich boeddhist noemen ‘zonder dat ze precies weten wat de religie inhoudt.’
Salemink merkt in Trouw (17 april 2009) op dat verschillende subgroepen door de jaren heen ‘elk een Boeddha op maat schiepen naar hun eigen behoefte en wens’.
In hetzelfde interview noemt Poorthuis het boeddhisme een lifestyle, en een bron van zelfontplooiing.
‘In Nederland is boeddhisme de smeerolie geworden van het kapitalisme’, concludeert hij.
Boeddha is groot
Kort daarop brengt de Dalai Lama een bezoek aan Nederland (4 en 5 juni 2009).
NRC Handelsblad brengt daarvan verslag uit in de reportage Boeddha is groot (13 juni 2009).
Anders dan de Volkskrant neemt NRC Handelsblad het van de Boeddhistische Unie Nederland (BUN) afkomstige beeld als zou ons land 250.000 boeddhisten tellen, niet klakkeloos over.
‘Boeddhisten zijn moeilijk in kaart te brengen omdat er geen doopregister is, en de meeste boeddhisten zich nergens bij hebben aangesloten’, schrijft verslaggeefster Leonie van Nierop.
Zendmachtigingsaanvraag
Het beeld dat het boeddhisme tot de drie grootste religies van Nederland behoort, dateert uit 2009, en werd opgeroepen door de Boeddhistische Omroep Stichting (BOS).
Zo hoopt de boeddhistische omroep meer zendtijd te bemachtigen.
In de Zendmachtigingsaanvraag 2010-2015 beweert de BOS dat onderzoek van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) en TNS-NIPO aantoont dat het boeddhisme een achterban van circa 900.000 personen heeft.
‘Het boeddhisme is daarmee de grootste religieuze stroming in Nederland na het christendom en de derde levensbeschouwelijke stroming na christendom en humanisme’, aldus de BOS.
‘Een nieuwe norm’
Tijdens de BOS-achterbandag (3 oktober 2009) leidt toenmalig voorzitter Gijs ten Kate de presentatie van het NPO-rapport in met de woorden: ‘De kern is een onderzoek dat in kaart brengt wat de interesse in het boeddhisme in Nederland nu eigenlijk precies ís. Een onderzoek dat een nieuwe norm neerzet.’
Volgens Ten Kate is het aantal boeddhisten een ‘niet-relevant cijfer’.
‘Wat relevant is, is hoeveel mensen er in Nederland zijn die zich zelf benoemen als daadwerkelijk betrokken bij het boeddhisme, en dat afzetten tegen andere religieuze stromingen.’
Onjuist uitgelegd en toegepast
Het Commissariaat voor de Media gaat niet mee in Ten Kate’s beeld van een ‘nieuwe norm’.
Het acht het aantal boeddhisten wél relevant.
Op 25 mei 2010 wijst het Commissariaat de door NPO geleverde onderbouwing dan ook definitief af.
Het oordeelt dat de BOS de aan zendmachtigingsaanvragen gestelde eisen onjuist heeft uitgelegd en toegepast. De hoeveelheid zendtijd wordt niet uitgebreid.
Vage spiritualiteit
Enkele maanden daarvoor uitte Henk Blezer in een opiniestuk in Trouw (4 maart 2010) kritiek op uitlatingen van emeritus hoogleraar spiritualiteit Kees Waaijman (Radboud Universiteit).
Waaijman had het in ‘Waardeer eigen spiritualiteit’ (Trouw, 12 februari 2010) over boeddhisme als ‘vage spiritualiteit’.
Hij maakte zijn opmerking naar aanleiding van een vraag van interviewster Monic Slingerland over het ‘fijne gevoel’ dat mensen krijgen bij het kopen van een boeddhabeeld bij Blokker.
Waaijman signaleerde een ‘ontwikkeling waarin men onkritisch anti-traditioneel is. Men vlucht naar de oosterse tradities, omhelst die als in kalverliefde, en staat negatief tegenover de eigen traditie.’
Bon ton
In zijn reactie op Waaijman verzet Blezer zich tegen de scepsis en ook zorg die volgens hem doorklinkt in de publieke discussie over ‘polderboeddhisme’.
‘Het is inmiddels zelfs bon ton geworden om polderboeddhisten niet al te serieus te nemen, zeker hun aantallen niet -volgens sommige rekenmeesters is boeddhisme inmiddels immers de tweede religie van Nederland?- maar ook hun praktijk niet’, schrijft hij.
Macht van het discours
Blezer vindt dat Waaijman door ‘nieuwe spiritualiteit’ vaag te noemen het debat daarover naar zijn hand zet: ‘Wie de termen van de discussie bepaalt, legt daarmee ook al grotendeels het verdere gesprek vast.’
Blezer noemt dit ‘de macht van het discours’. Hij meent dat Waaijman het door hemzelf gewekte, onvoordelige beeld van oosterse spiritualiteit gebruikt om heimelijk zijn eigen karmelitische spiritualiteit aan te prijzen.
Uitwerking en operationalisering
‘Boeddhisme in Nederland mag dan wel vaag heten, feit is toch dat het bruist van leven en volop in beweging is. Het ziet er hier uiteraard anders uit dan, bijvooorbeeld, in Bhutan, en lijkt eigenlijk het meest op andere nieuwe Nederlandse religies. Maar wat verwacht je van uit de klei getrokken boeddhisten in een laatmoderne, geseculariseerde, en geïndividualiseerde samenleving?’, schrijft Blezer.
Zijn essay Buddhism in the Netherlands kan worden gelezen als een verdere uitwerking van die gedachte, én als een poging de daaraan ten grondslag liggende uitgangspunten te operationaliseren in een wetenschappelijke methode.
Boeddhistische lobbyisten
Blezer maakt in het essay duidelijk dat objectief, belangeloos wetenschappelijk onderzoek naar het boeddhisme in Nederland tot nu toe ontbreekt.
De weinige statistische gegevens over het Nederlands boeddhisme die relevant zijn, zijn volgens Blezer vooral afkomstig van de BOS.
‘De meeste schattingen van het aantal ‘boeddhisten’ in Nederland -dat wil zeggen, degenen die daarmee voor het gemak (vanuit door marketing en programmering ingegeven overwegingen inzake vraag en aanbod) gelijk worden gesteld- ontsprongen uit de eerste institutionele belangen van boeddhistische lobbyisten’, aldus Blezer.
Nieuw Nederlands Boeddhisme
De ‘bekering’ van de huidige generatie Nederlands boeddhisten, resulterend in een ‘Nieuw Nederlands Boeddhisme’, kan volgens Blezer het best worden onderzocht in het licht van een veel ouder verschijnsel: de westerse tegencultuur, met name als vorm van eigentijds oriëntalisme.
Hij toetst een aantal gangbare begrippen(paren) op hun bruikbaarheid voor dergelijk onderzoek: Aziatisch/Niet-Aziatisch; traditioneel/modern; etnisch/bekeerd; universeel boeddhisme; seculier boeddhisme; en navayana, ofwel het ‘nieuwe voertuig’.
Volgens hem schieten analyses en verklaringen die rusten op traditionele voorstellingen van de wijze waarop het boeddhisme zich verspreidt in veel gevallen tekort.
Nabootsen
Uit Blezer’s essay valt op te maken dat het minutieus nabootsen van Aziatische vormen van boeddhisme voor Nieuwe Nederlands Boeddhisten een belang op zich vormt.
Daarmee onderstrepen ze hun eigen authenticiteit, bijvoorbeeld, of belijden ze hun geloof in Aziatische leraren.
Dat er sprake kan zijn van nabootsing mag volgens Blezer niet uit het oog worden verloren.
De schijn bedriegt, in feite: hoe authentiek Aziatisch het boeddhisme van bekeerlingen ook overkomt, hun vorm van boeddhisme kan het best als een nieuw Nederlands cultureel verschijnsel worden gezien.
Nieuwe religie
Blezer zelf rekent het Nieuwe Nederlands Boeddhisme dan ook tot ‘de zogeheten nieuwe religies die voortkomen uit (laat)moderne culturele randverschijnselen. Deze kenmerken zich door de verinnerlijking van religie, en door zelf-reflexiviteit.’
Nieuwe Nederlands Boeddhisten laten zich leiden door zelf-bepaalde belangen en agenda’s, en participeren met zelf-gekozen beelden in media en commercie, stelt Blezer vast.
Projecteren zij hun religieuze bewogenheid op traditionele boeddhistische vormen, dan komt dit volgens hem vaak neer op een soort ‘culturele mimicry’ (imitatie).
Hieruit valt op te maken dat ook wetenschappers met belangstelling voor boeddhisme zich bewust moeten zijn van de ‘macht van het discours’. Ze doen er goed aan zelf de termen van hun onderzoek te bepalen.
____
Tip: Het essay Buddhism in the Netherlands: A Brief Resume and a Call for Further Research (19 pagina’s) is verkrijgbaar via auteur Henk Blezer, tevens moderator van het Leiden University Buddhist Studies Network. Deze link brengt u naar de site van dit netwerk. U vindt er een korte beschrijving van de inhoud, en contactgegevens van de auteur.
____
Lees ook
> Actueel – Vernieuwend onderzoek boeddhisme gewenst
> Uitgeverij Parthenon – Lotus in de Lage Landen (2009)
> De Waard – Boeddhabeeldjes zijn niet aan te slepen (Volkskrant, 25-5-2009)
> Weseman – Ieder zijn eigen Boeddha (Trouw, 17-4-2009)
> Boeddhisme steeds populairder (Friesch Dagblad, 3-6-2009)
> The Buddhist Channel – Buddhists are 3rd largest religious group in the Netherlands (27-5-2009)
> Van Nierop – Wie een boeddhabeeldje heeft is boeddhist (NRC • Next, 12-10-2009)
> Slingerland – ‘Waardeer de eigen spiritualiteit’ (Trouw, 12-2-2010)
> Blezer – Polderboeddhisme bruist van leven (Trouw, 4-3-2010)
Kijk ook
> NOS Journal op 3 – Boeddhisme populair (2009)
Luister ook
> De Middenweg – Lotus in de Lage Landen (BOS, 2009)
Geef een reactie