Doorbreek verstarring met openheid
Joest ‘t Hart
Niet alleen individuele personen, maar ook maatschappelijke groeperingen en zelfs hele samenlevingen kunnen vastzitten in stereotype, zichzelf versterkende denkpatronen. Wie het dwingende karakter van dit proces van ‘stolling’ en ‘reproductie’ doorziet kan zo’n vicieuze cirkel ontregelen, en zèlfs doorbreken, door het cultiveren van openheid en meerduidigheid.
Dit schrijft emeritus hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht Joest ‘t Hart op • open boeddhisme • in zijn essay Stolling-Reproductie-Openheid: Aspecten van samsāra.
‘t Hart laat in een onlangs verschenen essay zien op welke wijze individuen, groepen en samenlevingen zich kunnen opsluiten in, maar ook bevrijden van collectieve opvattingen over de werkelijkheid die zo dwingend zijn dat zij wezenlijk andere interpretaties onmogelijk maken. Daarvoor gaat hij te rade bij Hans Knibbe’s idee van Zijnsoriëntatie, bij zijn eigen inzicht in de boeddhistische leer en bij zijn academische werk in de rechts- en politieke theorie.
Zodra de hele werkelijkheid begint samen te vallen met de voorstelling die wij ons ervan maken, schrijft ‘t Hart in zijn essay, raken we opgesloten in ons eigen denken. We reduceren de werkelijkheid tot één interpretatie ervan – de onze – en worden daarmee de gevangene van onze eigen dwangmatige manier van denken: “Wat er méér is, kan alleen aan het licht komen als de zelfgeschapen werkelijkheid wordt opengebroken.”
Ook de collectieve opvattingen waarmee we onze samenleving vormgeven zijn aan deze dynamiek onderhevig, aldus ‘t Hart. Daardoor kan een verdrukkend stelsel ontstaan, dat individuen en gemeenschappen gevangen houdt in maatschappijvormen die zo versteend raken dat er geen alternatief meer voor lijkt te kunnen bestaan.
‘T Hart toetst de inzichten van Knibbe en de wortels daarvan in het boeddhistische begrip samsāra op hun toepasselijkheid op maatschappelijke processen, en gaat na in hoeverre men dit psychologisch onderbouwde perspectief en zijn eigen kentheoretisch onderbouwde maatschappijkritiek zinvol op elkaar zou kunnen betrekken. ‘T Hart’s eigen ideeën over ‘openheid’ en het ontregelende effect ervan vervullen daarin een centrale functie. Zonder de verschillen tussen de beschreven perspectieven te maskeren of te miskennen biedt zijn begrip van openheid ruimte voor een samenhangende visie op het geheel.
‘T Hart’s essay verscheen in december 2011 voor het eerst in “de Cirkel”, het orgaan van de School voor Zijnsoriëntatie. Omdat hij hiermee een belangrijke aanzet geeft tot het ontstaan van een vruchtbaar, kritisch discours over sociale en politieke filosofie vanuit een geïnvolveerd boeddhistisch perspectief, maakt • open boeddhisme • dankbaar gebruik van de geboden mogelijkheid hierbij de gehele tekst van het essay ter lezing aan te bieden.
Lees ook
> Essay: Stolling-Reproductie-Openheid
> Profiel: Joest ‘t Hart
> School voor Zijnsoriëntatie
Geef een reactie