• onafhankelijk • onderzoekend • opiniërend •
Emma van den Berg-Mulder – Ambtelijke binding is een keuze
De beroepsgroep van geestelijk verzorgers voert sinds jaar en dag een discussie over het al dan niet verlaten van de ambtelijke binding voor geestelijk verzorgers.
Geestelijke verzorging zoals deze nu bestaat in zorginstellingen, bij Justitie en in de krijgsmacht, ontstond in de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw. Het beroep kwam voort uit het christelijke pastoraat.
Categoriale inslag
De zogenaamde ‘categoriale inslag’ van geestelijke verzorging is daaruit te verklaren. Die inslag houdt in dat de geestelijk verzorger vooral mensen van de ‘eigen’ denominatie verzorgt.
Op dit categoriale aspect is het ambt van de geestelijk verzorger in Nederland gebaseerd.
Ambtelijke binding
De ambtelijke binding van een geestelijk verzorger houdt in dat hij of zij namens een specifieke kerk of levensbeschouwelijke organisatie opereert.
In de regel is dit de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), de katholieke kerk of het Humanistisch Verbond.
Het is aan deze genootschappen de aanstelling van een geestelijk verzorger bij een (zorg)instelling goed te keuren.
‘Believing without belonging’
Het principe van de ambtelijke binding stamt uit de tijd van de verzuiling. Deze situatie is sterk onderhevig aan verandering.
Een groot deel van de Nederlandse bevolking zegt geen band meer te hebben met een kerk of ander levensbeschouwelijk genootschap. Nederlanders behoren steeds minder tot religieuze gemeenschappen.
Geloven is in die zin steeds meer believing without belonging geworden, in plaats van belonging without believing.
Vorm
Door de veranderende rol van de kerk verandert ook de rol van de geestelijk verzorger. De kerk en de ambtelijke binding van geestelijk verzorgers hebben voor de gemiddelde Nederlander niet veel betekenis meer.
Geestelijk verzorgers zijn zich hiervan terdege bewust. Er is binnen de beroepsgroep veel reflectie op de vraag hoe geestelijke verzorging precies moet worden aangeboden. Mét of zónder ambtelijke binding? Een ‘tussenoplossing’ wellicht?
De vorm die de geestelijke verzorging zou moeten hebben staat dus volop ter discussie.
Ongebonden verzorging
De initiatieven op het gebied van boeddhistische geestelijke verzorging zijn gericht op het in het leven roepen van een boeddhistisch ambt.
Dit vormt een discrepantie met de tendens binnen de geestelijke verzorging in Nederland.
Het ambt staat ter discussie, en er werken al heel veel geestelijk verzorgers zonder ambtelijke binding: de ongebonden geestelijk verzorgers. Veel gebonden geestelijk verzorgers werken niet meer op basis van het categoriale aspect.
Verzuiling
Het boeddhisme legt bij het vormgeven van boeddhistische geestelijke verzorging juist wél nadruk op de ambtelijke binding.
Boeddhisme werd in Nederland populair in de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw, vaak als reactie op de religies (protestantisme, katholicisme) van de verzuiling.
Het is frappant dat het boeddhisme in Nederland zich anno 2012 beroept op principes die zo duidelijk met de verzuiling verbonden zijn. Dit terwijl haar populariteit een reactie was op het vastomlijnde, verzuilde karakter van religieuze tradities.
Je zou kunnen zeggen dat het boeddhisme in Nederland bezig is de eigen zuil veilig te stellen.
Zingevingsbehoefte
Zelf denk ik dat boeddhistische verzorging veel kan betekenen voor het vervullen van zingevingsbehoeften in de Nederlandse samenleving.
Op het vlak van stervensbegeleiding en geestelijke gezondheidszorg zou geestelijke verzorging met een boeddhistische inslag nieuwe methoden kunnen aanreiken.
Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan het inzetten van meditatie bij depressies, zoals binnen de GGZ nu al gebeurt met mindfulness.
Pragmatische overwegingen
Of je (boeddhistische) geestelijke verzorging via een systeem van ambtelijke binding moet regelen betwijfel ik sterk.
Vanuit pragmatische overwegingen doet men mee aan het systeem van ambtelijke binding. Dat is nu eenmaal de vorm waarin Justitie de geestelijke verzorging aanbiedt.
Justitie stelt eisen aan de achterban van het levensbeschouwelijk genootschap dat via de binding geestelijke verzorging wil aanbieden.
De omvang van die achterban moet met harde cijfers worden onderbouwd. Voor het boeddhisme in Nederland vallen moeilijk harde cijfers te geven.
Goede scholing
Geestelijke verzorgers die goed geschoold worden (en zónder ambtelijke binding opgeleid worden tot ongebonden geestelijk verzorger) kunnen Nederlanders met een band met, of belangstelling voor het boeddhisme naar mijn mening prima ‘geestelijk verzorgen’.
Er zijn, denk ik, ook heel weinig boeddhisten die per se een geestelijk verzorger met een boeddhistische ambtelijke binding willen spreken.
Vrijheid
Waar het om gaat is dat er goede opleidingen tot algemeen geestelijk verzorger bestaan.
Met zo’n opleiding komt de boeddhistische geestelijke verzorging echt wel tot haar recht, dankzij individuele, ongebonden geestelijk verzorgers die persoonlijk in het boeddhisme zijn geïnteresseerd en/of daarin zijn geworteld.
Pas dan, denk ik, durf je als boeddhist je eigen vrijheid onder ogen te zien.
‘[Anno 2012] is wie je bent je eigen keuze geworden. Die vrijheid boezemt velen angst in: door keuzestress en onzekerheid klampt men zich vast aan vertrouwde maatschappelijke structuren. Maar dat is niet nodig. Om waarlijk te zijn hoeven we slechts onze vrijheid onder ogen durven zien,’ aldus Rob Wijnberg en Stine Jensen.
Emma van den Berg-Mulder schreef in 2010 een masterscriptie voor de opleiding Geestelijke Verzorging aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zij onderzocht de boeddhistische geestelijke verzorging in Nederland en de rol van de ambtelijke binding daarin. Haar huidige bijdrage bevat fragmenten uit de scriptie. Van den Berg-Mulder is werkzaam als (ongebonden) geestelijk verzorger in een verpleeghuis. Zij schrijft op persoonlijke titel, haar bijdrage staat los van de organisatie waarvoor zij werkt.
Bronnen
• Becker, J. en Hart, J. de (2006). Godsdienstige veranderingen in Nederland. Verschuivingen in de binding met de kerken en de christelijke traditie (p. 33, 94, 96, 103, 104). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
• Mackor, A.R. (2007). Standaardisering en ambtelijke binding: Lopen idealen van geestelijk verzorgers gevaar? In: J. Kole en D. de Ruyter (red.), Werkzame idealen. Ethische reflecties op professionaliteit (p. 89). Assen: Van Gorcum.
• Smeets, W. (2007). Zending of geen zending? De ambtelijke identiteit van geestelijk verzorgers. In: Tijdschrift Geestelijke Verzorging 42 (p. 37-42, aldaar p. 37).
• Wijnberg, R. en Jensen, S (2010). Wij werken, voelen, kopen, en denken dus te weten wie wij zijn. In: NRC Handelsblad, 27 februari 2010 (p. 4).
One Response to “Emma van den Berg-Mulder – Ambtelijke binding is een keuze”
Goed stuk, Emma. Bovenstaande gedachtengang heb ik een paar jaar geleden ook al eens voorgelegd. Waarom een boeddhistische zuil oprichten als ambtelijke binding voor geestelijk verzorgers al lang niet meer de enige optie is voor het vak? Voor de toekomst van geestelijke verzorging lijkt mij verzuiling zelfs een gemiste kans.
Ambtelijke binding kan in de beeldvorming op de huidige arbeidsmarkt zelfs averechts werken. Krijgsmacht en Justitie staan weliswaar nog in de verzuilde traditie, maar in de zorg bijvoorbeeld, toch een belangrijk werkterrein voor geestelijk verzorgers, geeft men vaak de voorkeur aan een geestelijk verzorger zonder ambtelijke binding. Men wil gewoon een moderne geestelijk verzorger, niet een op traditie georiënteerde ambtsdrager met complicerende principes. Vooroordelen misschien, maar zo werkt het vaak wel, is mijn ervaring.
Toekomstig geestelijk verzorgers moeten op deze ontwikkeling anticiperen. Dit betekent overigens niet dat je als geestelijk verzorger geen levensbeschouwelijke basis hebt – natuurlijk heb je die, je kunt geen geestelijk verzorger zijn zonder. Maar die basis is in de beeldvorming bijzaak, in tegenstelling tot de ambtelijke binding.
Los van de ambtelijke binding zouden geestelijk verzorgers op boeddhistische basis er goed aan doen, hoe dan ook, de volgende vraag in de ogen te zien: Wat houdt westers ‘boeddhisme’ nu eigenlijk in? De veelal commerciële en bij psychologie aanhakende, sterk op wil en evidence based resultaten georiënteerde eclectische boeddhismen hier in het westen zijn geneigd voorbij te gaan aan het gratuite element dat voorwaarde is voor ieder zingevingssysteem, en voor boeddhisme misschien wel in het bijzonder.
Voor boeddhistisch geestelijk verzorgers, met of zonder ambtelijke binding, ligt er dus hoe dan ook een pittige uitdaging, groter dan die paar welwillende en idealistische geestelijk verzorgers (in spe) kunnen dragen. Zij rust op de schouders van alle Nederboeddhisten, die samen vormgeven aan de paradox van een nieuwe traditie waarin veel mogelijk is, maar niet alles.
(Auteur was geestelijk verzorger zonder ambtelijke binding in de gezondheidszorg, bestuurslid van de Vereniging voor Geestelijk Verzorgers Albert Camus en van de Stichting Kwaliteitsregister Geestelijk Verzorgers (SKGV). Momenteel is zij werkzaam als ziekenhuisethicus. Ze werkt aan een proefschrift waarbij het westers (godsdienst)wijsgerig perspectief in dialoog wordt gebracht met een Japanse boeddhistisch georiënteerde filosoof.)