De BUN en de negenhonderdduizend boeddhisten

Een aanvulling op mijn blog van 11 december . Daarin geef ik (onder andere) weer, aan voorzitter Michael Ritman van de BUN het volgende advies te hebben gegeven:

*  Ik adviseer het BUN-bestuur om alsnog excuses aan te bieden aan het CvdM
   (Commissariaat voor de Media) voor het feit dat de BUN in 2009 mee is gegaan
   met de claim van de BOS als zouden er 900.000 boeddhisten in Nederland zijn.
   En eerst te onderkennen dat de BUN daar destijds en bij het bezwaarschrift
   in 2010 echt in mee is gegaan.
   Dit los van de huidige rechtszaak, maar als morele zaak.

Goede aanleiding voor me, het bezwaarschrift uit 2010 nog eens in de schijnwerper te zetten.
Deze brief van (de advocaat van) de BUN van 9 februari 2010 is door het Commissariaat voor de Media openbaar gemaakt. Ik heb het destijds van hun website gedownload maar kan het er nu niet meer vinden.
Omdat het ook nu nog van betekenis is, geef ik het hieronder, zonder bijlagen, weer.

Het was destijds duidelijk dat het de BOS (in de persoon van directeur Gertjan Mulder) was die verantwoordelijk was voor de claim van 900.000 boeddhisten. Het bestuur van de BUN heeft de concessieaanvraag van 29 september 2009 aan het CvdM, waarin deze claim stond, eenvoudig en zonder veel reflectie overgenomen (d.w.z. voor haar verantwoordelijkheid genomen). Ik denk dat ze het wel mooi vonden: het zou verdubbeling van de zendtijd van de BOS betekenen. En ze zagen er geen kwaad in.

Hoe intensief de BUN-bestuursleden zomer 2009 bij de aanvraag betrokken waren, is mij niet duidelijk. Ik moet uitgaan van een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid; zeker in morele, dat is intentionele zin. Uit het verslag van de (openbare) 'Hoorzitting' bij het CvdM d.d 20 oktober 2009 over de aanvraag: "De heer Ten Kate [destijds BOS-voorzitter] : ... De besturen van BUN en BOS hebben een serieus onderzoek uitgevoerd naar het Boeddhisme in Nederland. Daarmee werd in maart gestart. De resultaten daarvan werden in de zomer verwerkt. Parallel aan dat onderzoek werd de zendtijdaanvraag voorbereid."

Officieel heeft de BUN zich nooit van het cijfer van 900.000 gedistantieerd. Wel werd halfslachtig gezegd: het ging om boeddhisten of mensen met affiniteit tot het boeddhisme in de definitie van Commissariaat, daar konden wij ook niets aan doen, zelf gebruiken we lagere cijfers.

Tot een maand geleden; toen zette het bestuur een 'Inventarisatie' op hun website. Met in feite een eerste duidelijk aantal sinds de concessieaanvraag van 2009. Een beleidsdaad van het nieuwe bestuur, waarmee de discussie hoeveel (ongeorganiseerde) boeddhisten er zijn, overigens niet definitief beslist is.
Korte samenvatting: het getal van 900.000 is gecorrigeerd; tot 57.500 (dat kan je wel een correctie noemen), maar dat getal wordt in de 'inventarisatie' wat verdekt genoemd ("352.000 Nederlanders in de eerste plaats inspiratie en richting aan het boeddhisme. Bovendien ontlenen nog eens 495.000 mensen, naast hun eerste keuze, op de tweede plaats inspiratie en richting aan het boeddhisme.", dat is samen 847.000 mensen, waarbij in de aanvraag nog eens ruim 50.000 allochtonen zijn opgeteld, zelf ook weer een zeer twijfelachtig getal en twijfelachtige handeling dit er bij op te tellen.)

Uiteraard (ik zat er destijds met m'n neus bovenop) komt in dit 'bezwaarschrift' ook het NPO-onderzoek aan de orde, ik citeerde hierboven al dhr. ten Kate.
Nog eens voor de duidelijkheid: het gaat me er hier niet om welk deel van het NPO-onderzoek gebruikt is om tot de 900.000 boeddhisten te komen, en of de BOS dit had mogen declareren, het gaat me er hier om dat de BUN achter dit getal is gaan staan.
Natuurlijk is het de BOS geweest die destijds het NPO-onderzoek heeft geëntameerd en is het Gertjan Mulder geweest die, toen hij de concesieaanvraag schreef, de resultaten ervan gekoppeld aan z'n (vooraf geformuleerde) wens boven de 500.000 boeddhisten te komen, dit onderzoek heeft gebruikt.
Het gaat me er om dat de BUN-bestuursleden, als ze hadden nagedacht, hadden kunnen weten dat dit getal niet kón kloppen, (toch) met deze claim zijn meegegaan. Van zomer 2009 tot voorjaar 2010, inclusief de hoorzitting over dit bezwaarschrift vier keer tegenover het CvdM.
Ik ben geen jurist of boekhouder, eerder moralist, ik beschouw dit als moreel onjuist.
Daarom alsnog excuses. Want in feite was het bewust bezijden de waarheid (heb ik dat niet aardig gezegd?)

Het is vervelend dat Michael Ritman en zijn BUN-bestuur hier nu mee worden geconfronteerd, want hoewel ik in dogmatische zin niet geloof in het bestaan van collectief karma (zie blog van 26 september, par. 4.2 ), is deze term in meer dagelijkse zin wel op het BUN-bestuur van toepassing.


=======================================================================

Het bezwaarschrift

"Versteeg wigman sprey advocaten

PER AANGETEKENDE POST
Commissariaat voor de Media
Postbus 1426
1200 BK HILVERSUM

Datum 9 februari 2010
Kenmerk Uw kenmerk: 19752/2009019245
Betreft Bezwaarschrift besluit op aanwijzingsaanvraag ex art. 2.42 Mediawet 2008

BEZWAARSCHRIfT

Geacht Commissariaat,

Namens mijn cliënte, de vereniging met volledige rechtsbevoegdheid Boeddhistische Unie Nederland, gevestigd te (1031 XS) Amsterdam aan de Ranonkelkade 13 I (verder: "B.U.N.") maak ik hierbij bezwaar tegen het besluit van het Commissariaat voor de Media ("het Commissariaat") inzake de aanwijzingsaanvraag ex artikel 2.42 Mediawet 2008, d.d. 31 december 2009 onder kenmerk 19752/2009019245 ("het Besluit"). Een kopie van het Besluit is aan dit bezwaarschrift gehecht als bijlage 1. Het Besluit is genomen naar aanleiding van de door B.U.N. ingediende (concessie-) aanvraag in de zin van artikel 2.42 Mediawet 2008 ("de Aanvraag"). Een kopie van de Aanvraag is aan dit bezwaarschrift gehecht als bijlage 2.

Inleiding

De Aanvraag betreft een aanvraag van B.U.N. om te worden aangewezen als rechtspersoon voor het verzorgen van media-aanbod op geestelijk terrein voor de landelijke publieke mediadienst.
De Aanvraag is gedaan voor grootteklasse B zoals gedefinieerd in artikel 4 lid 1 van de Beleidsregels aanwijzing kerkgenootschappen en genootschappen op geestelijke grondslag 2010-2015 (artikel2.42 van de Mediawet) (hierna: de "Beleidsregels"). Het corresponderende aantal aanhangers van de desbetreffende religieuze of geestelijke stroming voor grootteklasse B dient minimaal 500.000 en maximaal twee miljoen personen te omvatten.

B.U.N. beroept zich voor de schatting van het aantal aanhangers van het desbetreffende stroming, het boeddhisme, op de volgende onderzoeken:
a. de eerste resultaten van het door de afdeling MediaOnderzoek & - Advies van de Nederlandse Publieke Omroep ("NPO") uitgevoerde kwalitatief en kwantitatief onderzoek naar boeddhisme inNederland (het "NPO- onderzoek");

b. het door het Centraal Bureau voor de Statistiek ("CBS") uitgevoerde onderzoek naar de aanhang van het boeddhisme onder eerste en tweede generatie immigranten, aan de Aanvraag gehecht als bijlage 3;

c. het onderzoek "God in Nederland" 1 uit 2006, dat in opdracht van het Rooms-Katholiek Kerkgenootschap (RKK) door het Sociaal en Cultureel Planbureau ("SCP") en het aan de Radboud Universiteit Nijmegen verbonden Kaski-instituut is uitgevoerd, en

d. het onderzoek van het SCP getiteld "Culturele veranderingen in Nederland (2002)".
Uit het onder a. bedoelde onderzoek blijkt dat het boeddhisme onder Nederlanders een aanhang heeft van 832.895 personen. Indien het aantal boeddhisten onder eerste en tweede generatie immigranten daarbij wordt opgeteld (blijkens het onder b. genoemde onderzoek van het CBS op 1 januari 2007 minstens 113.000 personen), heeft het boeddhisme in Nederland circa 900.000 aanhangers (rekening houdend met een overlap tussen beide groepen). Uit het onder c. bedoelde onderzoek blijkt dat meer dan 500.000 Nederlanders zich het meest verwant voelt met het boeddhisme. Uit het onder d. bedoelde onderzoek volgt, zoals tevens onder 2.2 van het NPOonderzoek is vermeld, dat l,S miljoen Nederlanders zich enigszins tot sterk verwant voelen met het boeddhisme.

Het Commissariaat heeft B.U.N. tijdens een hoorzitting op 20 oktober 2009 gehoord met betrekking tot de Aanvraag.
In het Besluit zijn onder het kopje "uren" onder meer de volgende overwegingen opgenomen:
overweging 34: "Op de bij gelegenheid van het bovengenoemde onderzoek [het NPOVerslag] gestelde vraag welke stroming op dit moment persoonlijk de meeste inspiratie en inrichting biedt, antwoordden, omgerekend naar de gehele bevolking van 18 jaar en ouder, ruim 370.000 mensen met Boeddhisme. Uit de beantwoording van de daaropvolgende vraag welke stroming op de tweede plaats komt als het gaat om inspiratie en richting kan, naar ons oordeel, niet een daadwerkelijke affiniteit worden afgeleid met die stroming."
Overweging 35: "Tijdens de hoorzitting op 20 oktober 2009 kwam voorts naar voren dat op de in het kader van dat onderzoek [het NPO-verslag] tevens gestelde vraag of men zich Boeddhist noemt, circa 200.000 mensen antwoordden zich Boeddhist te voelen maar zich niet tot een stroming te rekenen."
Overweging 36: "Ten behoeve van de zendtijdaanvraag voor de periode 2005-2010 heeft de BUN aangegeven dat de omvang van haar achterban 250.000 mensen bedraagt. ( ... ) Wij achten het evenwel niet aannemelijk dat de achterban van de BUN binnen 5 jaar meer dan
verdrievoudigd is."
Overweging 37: "Wij zijn van oordeel dat de door de BUN gepresenteerde cijfers aantonen dat het Boeddhisme een aanhang heeft van meer dan 100.000 mensen, maar ruim minder dan 500.000 personen."

1 T. Bernts, G. Dekker en J. De Hart, God in Nederland, Kampen: Uitgeverij Ten Have 2006

Overweging 38: "( ... ) Ons zijn geen feiten en omstandigheden bekend en gezien het bovenstaande heeft de BUN ook geen feiten en omstandigheden naar voren gebracht die aanleiding zijn ( ... ) de indeling van de BUN in grootteklasse C (bij de hoofdstroming van minder dan 500.000 personen) te wijzigen."

Het Commissariaat heeft vervolgens in artikel II van het Besluit als volgt besloten: "Het Commissariaat stelt voor de periode van 1 september 2010 tot en met 31 december 2015 per jaar 69 uur en 30 minuten beschikbaar op de algemene radioprogrammakanalen van de landelijke publieke mediadienst en per jaar 23 uur en 6 minuten beschikbaar op de algemene televisieprogrammakanalen van de landelijke publieke mediadienst. "

Gronden van het bezwaar
B.U.N. kan zich met het Besluit niet verenigen, omdat zij ten onrechte niet is ingedeeld igrootteklasse B en haar ten onrechte niet de haar op grond van die grootteklasse toekomende hoeveelheid zendtijd is toegekend. Het Besluit is om die reden in strijd met de Beleidsregels. Het bestreden besluit is daarnaast in strijd met het gelijkheidsbeginsel, nu bij de toekenning van zendtijd aan andere omroepen andere maatstaven zijn gehanteerd.

Hiernavolgend zal dit standpunt nader worden uitgewerkt en toegelicht.
Toelichting - De onderzoeken
B.U.N. stelt zich op het standpunt dat het boeddhisme in Nederland meer dan 500.000 aanhangers heeft. Dit volgt onder meer uit het onderzoek "God in Nederland" uit 2006. Een afschrift van het relevante gedeelte van dit onderzoek is aan dit bezwaar gehecht als bijlage 3.
Uit dit onderzoek blijkt dat 4,2% van de Nederlanders van 17 jaar en ouder in 2006 zich het meest verwant voelden met het boeddhisme. Volgens berekeningen van het Centraal Bureau voor de Statistiek waren er in 2006 12.947.770 Nederlanders met een leeftijd van 17 jaar en ouder.
Daarmee komt de voornoemde 4,2% neer op meer dan 543.000 personen Nederlanders van 17 jaar en ouder die zich in 2006 het meest verwant voelden met het boeddhisme. In bijlage II bij de brief van de afdeling MediaOnderzoek & - Advies van de NPO d.d. 5 februari 2010, aan dit bezwaarschrift gehecht als bijlage 4, is onder 1.2 het voornoemde aantal Nederlanders van 17 jaar en ouder in 2006 genoemd.

Aan de uitkomsten van het onderzoek 'God In Nederland' wordt in het Besluit geheel voorbij gegaan. Dit terwijl bijvoorbeeld het besluit, waarbij aan de Stichting Humanistische Omroep zendtijd voor de periode 2010-2015 wordt toegekend, wel op dit onderzoek is gebaseerd. Door in het bestreden Besluit voorbij te gaan aan de uitkomsten van dit onderzoek, handelt het Commissariaat in strijd met het gelijkheidsbeginsel en het motiveringsbeginsel.
Ook uit een eerder onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau "Culturele veranderingen in Nederland" (2002) onder Nederlanders van 16 jaar en ouder blijkt dat 12% van hen zich enigszins tot sterk verwant voelt met het boeddhisme. Dit komt omgerekend neer op iets meer dan 1,5 miljoen personen. Deze cijfers en de bron daarvan zijn tevens vermeld onder 2.2 van de Aanvraag.
Uit de eerste resultaten van het onderzoek dat op verzoek van B.U.N. in 2009 door de afdeling MediaOnderzoek & - Advies van de Nederlandse Publieke Omroep is uitgevoerd naar de omvang van de aanhang van het boeddhisme in Nederland blijkt dat er anno 2009 meer dan 830.000 Nederlanders van 18 jaar en ouder daadwerkelijk affiniteit hebben met boeddhisme. Aan deze personen is vervolgens gevraagd met welke boeddhistische stroming zij zich het meest identificeren.
De uitslag van dit deel van het onderzoek is in de onderstaande tabel weergegeven. Dit overzicht was nog geen onderdeel van het aan de Aanvraag gehechte NPO-onderzoek en geldt als aanvulling op die "eerste resultaten" van het "grootschalig onderzoek naar de achterban van de BOS". Hoewel de afdeling MediaOnderzoek & - Advies het onderzoek op de datum van dit bezwaar nog niet volbracht heeft, heeft zij op verzoek van de B.U.N. dit overzicht wel alvast toegestuurd om zo nadere informatie te geven die van belang is voor de beoordeling van de Aanvraag. In de als bijlage 4 aan dit bezwaarschrift gehechte brief van de voornoemde afdeling MediaOnderzoek & - Advies wordt gemeld en toegelicht. In bijlage I van die brief is de onderstaande tabel toegelicht.

Andere boeddhistische stroming 0,7% 6
Mahayana (Zen) boeddhisme 11,1% 94
Theravada boeddhisme 0,7% 6
Tibetaans boeddhisme 23,7% 200
Voel me boeddhist, maar identificeer me niet met een bepaalde stroming 24,7% 210
Weet niet 38,4% 325
Geen antwoord 0,7% 6
Totaal 100,0% 847
Deze vraag is gesteld aan alle respondenten die hebben aangegeven daadwerkelijke affiniteit met het boeddhisme te hebben. N=278

2 Overigens heeft de afdeling MediaOnderzoek & - Advies van de NPO, in overleg met TNS NIPO, na het uitbrengen van de 'eerste resultaten' besloten "het bereik van de gebruikte wegingsfactoren te verkleinen, waardoor de weging binnen de gangbare normen valt". Uit de hiervoor bedoelde herberekening volgt overigens dat het absolute aantal personen dat 'daadwerkelijke affiniteit' met het boeddhisme heeft 847.000 is.

Uit dit overzicht blijkt dat 36,2% van de respondenten (absoluut: 306.000 personen) die hebben
aangegeven 'daadwerkelijke affiniteit' met het boeddhisme te hebben zich met een specifieke
stroming van het boeddhisme identificeert. 24,7% van de respondenten voelt zich wel boeddhist,
maar identificeert zich niet met een bepaalde stroming. Absoluut komt dit neer op 210.000
personen. Het totaal van het aantal respondenten dat zichzelf als boeddhist beschouwt is daarmee 60,9%, hetgeen neerkomt op een absoluut aantal van 516.000 personen. Ook op basis van deze cijfers zou de B.U.N. in aanmerking komen voor indeling in grootteklasse B.
In overweging 35 van het Besluit is overwogen dat tijdens de hoorzitting op 20 oktober 2009 naar
voren kwam dat op de in het kader van het NPO-verslag tevens gestelde vraag of men zich
boeddhist noemt, circa 200.000 mensen antwoordden zich boeddhist te voelen maar zich niet tot
een stroming te rekenen. Daarmee wordt gerefereerd aan het aantal van 210.000 mensen uit
bovenstaand overzicht.
Indien het Commissariaat met overweging 35 heeft willen aangeven dat voor de bepaling van de
omvang van de aanhang van het boeddhisme slechts relevant is of de respondenten zich tot een
bepaalde stroming rekenen, en dat de voornoemde 210.000 personen dientengevolge niet als aanhanger van het boeddhisme beschouwd dienen te worden (hetgeen niet door het Commissariaat is gemotiveerd), dient het volgende te worden opgemerkt.
Het feit dat een deel van de respondenten heeft aangegeven zich niet tot een specifieke stroming
binnen het boeddhisme te rekenen is een kenmerk van het Westers boeddhisme (en van de huidige beleving van religie). Kenmerkend voor het Westers boeddhisme is immers, zoals ook uiteengezet in de Aanvraag, dat daarin elementen uit de traditionele substromingen van het boeddhisme en van andere levensbeschouwelijke stromingen worden overgenomen, geïntegreerd en dat daaraan soms een andere vorm wordt gegeven. Daarnaast wordt het boeddhisme gekenmerkt door een hoogopgeleide, kritische en mondige achterban met grote weerzin tegen institutionalisering.
Het is dan ook juist typerend voor het (westerse) boeddhisme dat de aanhangers van deze
overtuiging zichzelf niet gauw tot een stroming rekenen en voor zover zij dit al doen zich niet
beperken tot een specifieke stroming binnen het boeddhisme. De verklaring voor het feit dat een
deel van de respondenten van het NPO-onderzoek aangeeft niet een bepaalde stroming van het
boeddhisme aan te hangen is dan ook dat deze groep het Westers boeddhisme aanhangt.
Daarnaast is het zo dat de hedendaagse West-Europese beleving van geloofsovertuigingen in de loop van de twintigste eeuw informeler is geworden. In het artikel in NRC Handelsblad d.d. 23 december 2007, aan dit bezwaarschrift gehecht als bijlage 5, meldt godsdienstsocioloog professor M. Ter Borg dat de "herinnering aan de soms dwingende religieuze gezagsstructuren" "verwaaid" is. Blijkens het artikel is volgens peilingen van het Sociaal en Cultureel Planbureau ongeveer 70 procent van de Nederlandse bevolking gelovig. Slechts 25 procent van hen is echter lid van 'traditionele religieuze instellingen'. In het artikel wordt dan ook gesproken van de "de-institutionalisering" van religie waardoor men minder vasthoudt aan de traditionele stromingen. Ook dit is een verklaring voor het feit dat een deel van de Nederlanders die zichzelf als boeddhist beschouwt, zich niet tot een (geïnstitutionaliseerde, traditionele) stroming van het boeddhisme rekent.
Bovendien dient erop te worden gewezen dat het Commissariaat, gelet op de vrijheid van Godsdienst en de scheiding tussen kerk en Staat, "zich niet [mengt] in theologische discussies of een substroming, richting of school, behoort tot de zuivere leer van de hoofdstroming." Zo heeft het Commissariaat besloten in onder andere overweging 47 van haar besluit d.d. 29 december 2009 op concessieaanvraag van de Stichting Verenigde Moslim Omroep. Indien overweging 35 van het Besluit dan ook zo gelezen dient te worden, dat het Commissariaat daarmee heeft bedoeld dat het aantal mensen dat zich boeddhist voelt, maar zich niet tot een stroming rekent, niet als een aanhanger van het boeddhisme dient te worden beschouwd, is dit in strijd met voornoemde vrijheid van Godsdienst en scheiding tussen kerk en Staat.
Ten slotte dient met betrekking tot overweging 35 het volgende te worden opgemerkt. Ook indien de 210.000 personen die zich niet tot een stroming rekenen in mindering zouden worden gebracht op het totale aantal personen dat blijkens het NPO-rapport 'daadwerkelijke affiniteit' met het boeddhisme heeft (meer dan 840.000), resulteert dit in een aantal van meer dan 630.000. Zelfs indien uit het rapport zou blijken dat er slechts circa 630.000 aanhangers van het boeddhisme zouden zijn in plaats van het door B.U.N. gestelde aantal van meer dan 840.000, dan zou B.U.N. alsnog dienen te worden ingedeeld in grootteklasse B.

De vraagstelling
In overweging 34 van het Besluit is overwogen dat "uit de beantwoording van de ( ... ) vraag welke stroming op de tweede plaats komt als het gaat om inspiratie en richting" naar het oordeel van het Commissariaat "niet een daadwerkelijke affiniteit" met die stroming kan worden aangetoond.
In de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 10 maart 20073 op de beroepen tegen de toekenning van zendtijd aan kerkgenootschappen en genootschappen op
geestelijke grondslag voor de periode 2005-2010 wordt in alinea 2.19 overwogen dat een geschikte vraag om de achterban van een hoofdstroming te bepalen is tot welk kerkgenootschap, godsdienst of levensbeschouwelijke groepering de respondent zich rekent.
B.U.N. is van oordeel dat de geloofsbeleving in Nederland sinds 2005 zodanig is gewijzigd dat deze
vraagstelling niet langer voldoet om de aanhang van een bepaalde hoofdstroming te bepalen. Zoals
in het voorgaande reeds is uiteengezet, is slechts 25% van de Nederlandse bevolking lid van
traditionele religieuze instellingen, terwijl 70% van de bevolking wel gelovig is. Als men de in 2005 gehanteerde vraagstelling in 2010 zou hanteren, zou dit dan ook een heel ander beeld van de aanhang van de verschillende hoofdstromingen geven.

Om die reden is het begrip "daadwerkelijke affiniteit" in het NPO-onderzoek in overleg met onder
meer de hoogleraren Vroom (VU) en Oosterling (EUR) en met de heer De Hart van het SCP vertaald in vragen welke stroming op dit moment persoonlijk de meeste inspiratie biedt en welke stroming
daarnaast inspiratie biedt. Deze vraagstelling doet meer recht aan de verschillende vormen waarop
religies en levensbeschouwingen heden ten dage beleefd worden en verschaft een betrouwbaarder
beeld van de stroming waar mensen daadwerkelijk affiniteit mee hebben dan de beantwoording van
de vraag tot welk kerkgenootschap, godsdienst of levensbeschouwelijke groepering men zich rekent.
Overigens volgt ook uit onderdeel 3d van de 'Beleidslijn zendtijdaanvragen van kerkgenootschappen
en genootschappen op geestelijke qrondslaq'" dat 'daadwerkelijke affiniteit' ook blijkt uit 'adhesie betuigingen' aan een bepaalde stroming. Daarvan is sprake als men behalve aan één hoofdstroming ook inspiratie en richting ontleent aan een andere hoofdstroming.
Het is tegenwoordig dan ook wel degelijk mogelijk dat een persoon 'daadwerkelijke affiniteit' heeft met meer dan een stroming. Dit blijkt tevens uit het antwoord op de vraag uit het NPO-onderzoek naar de stroming die naast de stroming die het meeste inspiratie en richting biedt, de meeste inspiratie en richting biedt. De respondenten konden immers ook kiezen voor het antwoord: 'geen tweede stroming'. Indien het publiek zich enkel zou oriënteren op één religie of levensbeschouwing zou dan ook 'geen tweede stroming' zijn geantwoord. Dat is echter niet het geval geweest.
Bovendien luidde de vraagstelling welke stroming 'daarnaast' de meeste inspiratie en richting biedt.
Het antwoord op de vraag welke stroming eveneens inspiratie en richting biedt, geeft om
voornoemde redenen dan ook wel degelijk een 'daadwerkelijke affiniteit' met een bepaalde stroming weer.

Deze visie wordt overigens niet alleen gedeeld door de afdeling MediaOnderzoek & -Advles van de Nederlandse Publieke Omroep. Blijkens het eerder genoemde onderzoek 'God In Nederland' hebben ook het Sociaal en Cultureel Planbureau en het aan de Radboud Universiteit Nijmegen verbonden Kaski-instituut gemeend dat de vraag welke religieuze of levensbeschouwelijke stroming eveneens inspiratie en richting biedt wel degelijk relevant is in het kader van het bepalen van de
geloofsovertuiging. Dit wordt mede aangetoond door het feit dat aanhangers van het Westers
boeddhisme vaak niet alleen affiniteit met slechts één levensbeschouwelijke stroming hebben. In het Westers boeddhisme worden immers elementen van andere levensbeschouwelijke stromingen
overgenomen, geïntegreerd of wordt daaraan een andere vorm gegeven. Dit is de verklaring voor
het feit dat juist de aanhangers van het Westerse boeddhisme met meer dan één stroming daadwerkelijke affiniteit hebben.

De aanvraag voor 2005-2010
De reden dat B.U.N. ten behoeve van de zendtijdaanvraag voor de periode 2005-2010 heeft
aangegeven dat de omvang van haar achterban slechts 250.000 mensen bedroeg, is erin gelegen
dat de B.U.N. destijds voor de berekening van de omvang van haar aanhang een - naar achteraf
blijkt - te strikte interpretatie van het begrip 'daadwerkelijke affiniteit' heeft gehanteerd. Destijds zijn immers alleen tot de aanhang van het boeddhisme gerekend diegenen die een boeddhistisch centrum financieel ondersteunden en participeerden in tenminste de helft van de activiteiten van een dergelijk centrum. Dit is een te streng criterium dat derhalve ook niet houdbaar is. Het feit dat op basis van dit criterium de omvang van de aanhang werd vastgesteld op 250.000 mag om die reden dan ook niet als argument worden gebruikt waarom het onwaarschijnlijk is dat die aanhang nu meer dan 500.000 personen zou bedragen.
Bovendien is een verklaring voor het gestegen aantal boeddhisten in de periode van de
zendtijdaanvraag voor de periode 2005-2010 en de huidige Aanvraag, dat het aantal boeddhisten in
Nederland juist in de afgelopen jaren exponentieel is gestegen. Deze stijging wordt aangetoond door onderstaand overzicht uit bijlage I van het door de afdeling MediaOnderzoek& - Advies van de NPO toegestuurde brief, aan dit bezwaarschrift gehecht als bijlage 4. In dit overzicht wordt antwoord gegeven op de vraag onder de respondenten uit het NPO-onderzoek die hebben aangegeven 'daadwerkelijke affiniteit' met het boeddhisme te hebben, hoe lang ze het boeddhisme beoefenen.
Uit dit overzicht blijkt dat een aanzienlijk deel van de huidige boeddhisten (475.000) pas de laatste vijf jaren het boeddhisme beoefenen, hetgeen aldus de stijging in de omvang van de aanhang van het boeddhisme verklaart.

Minder dan 1 jaar 21,3% 181
1 t/rn 2 jaar 16,2% 138
3 t/rn 5 jaar 18,4% 156
6 tjm 10 jaar 9,0% 77
Meer dan 10 jaar 19,1% 162
Weet niet 15,2% 129
Totaal 100,0% 847
Deze vraag is gesteld aan alle respondenten die hebben aangegeven daadwerkelijke affiniteit met het boeddhisme te hebben. N=278

Bovengenoemde omstandigheden verklaren de discrepantie tussen de opgave van het aantal
aanhangers van het boeddhisme zoals die is gedaan in de zendtijdaanvraag voor de periode 2005-
2010 en in de Aanvraag voor de periode 2010-2015.
De enkele overweging dat het Commissariaat het niet aannemelijk acht "dat de achterban van de
BUN binnen 5 jaar meer dan verdrievoudigd is", is gelet op het bovenstaande dan ook niet
overtuigend.

Conclusie

Het bovenstaande samenvattend kom ik, namens B.U.N. tot geen andere conclusie dan dat, anders dan het Commissariaat in alinea 38 van het Besluit overweegt, er door B.U.N. wel degelijk feiten en omstandigheden naar voren zijn gebracht die aanleiding zijn om de indeling van B.U.N. in grootteklasse C te wijzigen. Aangezien uit de gehouden onderzoeken volgt dat het aantal Nederlanders dat een 'daadwerkelijke affiniteit' met het boeddhisme heeft meer dan 500.000 bedraagt, dient de B.U.N. in grootteklasse B te worden ingedeeld.
B.U.N. verzoekt het Commissariaat dan ook het bestreden Besluit te herroepen en alsnog de zendtijdaanvraag van de B.U.N. voor grootteklasse B te honoreren en haar de corresponderende hoeveelheid zendtijd op de algemene radioprogrammakanalen van de landelijke publieke mediadienst en op de algemene televisieprogrammakanalen van de landelijke publieke mediadienst toe te kennen.

Hoogachtend,

B.M. van Werven
advocaatnrc

Rapport van de BUN-werkgroep ongeorganiseerden - En een persoonlijk bericht

Een persoonlijk bericht en het verslag van de BUN-werkgroep over de wijze van betrekken van ongeorganiseerde boeddhisten bij de BUN

Eerst dat persoonlijke bericht
Omdat ik links en rechts heb meegedeeld dat ik afgelopen maandag werd geopereerd, nu het nieuws dat die operatie gelukt lijkt te zijn. Ik ben weer terug, m'n fysieke conditie is nog niet honderd procent maar m'n mentale, m'n scherpte dus, al wel.

========================================================================

Dan het BUN-rapport

Gezien m'n grote betrokkenheid, al een jaar of zes, bij dit thema, heb ik het BUN-bestuur om een exemplaar gevraagd, zowel voor de ledenvergadering van 22 november als er na.
Ik kreeg het 8 december van BUN-voorzitter Michael Ritman, op zich al een hele vooruitgang na het spastische zwijgen de afgelopen jaren.

Het probleem begint meteen al met de titel van de werkgroep, hun opdracht die de werkgroep van het bestuur had gehad en de samenstelling van de werkgroep.
1. De titel van de werkgroep was aanvankelijk 'Werkgronden ongebonden boeddhisten'. Nu heeft hij geen naam meer ("Werkgroep die zich bezig houdt met de vraag naar de betrokkenheid bij de BUN van individuele boeddhisten)".

2. De opdracht staat in paragraaf 1 van het rapport, de gewijzigde opdracht in paragraaf 5.
In de brainstormdiscussie bleef hier niets van over, ik citeer uit het verslag:
"H3a Wat wil en kan de BUN betekenen voor individuele boeddhisten?

* Als individuele Boeddhisten zich willen organiseren, dan is dat een mogelijkheid voor deelname.

* Geïnteresseerden de weg naar de sangha’s bieden (bv ook na mindfulness-cursus)

* De opleiding aan de VU/ BZI

* Informatie op website is voor iedereen

* De kennis/ boodschap van het boeddhisme overbrengen

* Wat betreft de vraag naar individuele boeddhisten, vallen we toch weer terug op de term

‘ongeorganiseerden’. Het gaat hier om mensen, die al boeddhist zijn (wat die term ook moge

betekenen). Ze weten dus de weg.

* Veel belangrijker vinden we echter de groep die interesse heeft in het boeddhisme en zich wil

aansluiten bij een van de bestaande sangha’s. "

De ongeorganiseerde boeddhist - de oorspronkelijke opdracht - is dus volledig weggeschreven! Vooral de laatste twee punten zijn denigrerend.

3. Dan de samenstelling. Eerst zaten er vier mensen in, voortgekomen uit de ledenvergadering van de BUN uit 2013. Uit het eindrapport blijkt dat er later twee bestuursleden bij zijn gekomen. Het is misschien voor boeddhisten de gewoonste zaak van de wereld maar deze uitbreiding van een werkgroep die aan het bestuur moet adviseren vind ik op basis van mijn bestuurservaringen onjuist. Correct zou zijn geweest dat het rapport van de (oorspronkelijke) werkgroep met commentaar van het bestuur aan de Ledenvergadering was voorgelegd.

Ritman schrijft in z'n aanbiedingsmail aan mij dat het een intern document betreft maar zeker geen geheim stuk is. Ook dat is een vooruitgang. Ik heb op basis van m'n eigen morele afweging besloten dat ik het mag, ja moet publiceren. Transparantie en openheid (tenzij ...) moet de regel zijn.

De ledenvergadering heeft de middag van de 22e gebrainstormd over de voorstellen van de werkgroep. De gesprekken waren open, levendig en constructief. Er bestaat veel animo om de BUN te vernieuwen en meer naar buiten te richten. Daar gaan we gericht mee aan de slag. (let wel dit is een iets ingekort citaat).

Tenslotte vroeg hij me dat, als ik nog vragen of ideeen had, dat hem te melden.
Dat ga ik doen.
Vooralsnog heb ik er twee

• Ik adviseer het BUN-bestuur om mijn voorstel over de toekomst van de BUN, opgenomen in mijn blog van 25 augustus , over te nemen.
• Ik adviseer het BUN-bestuur om alsnog excuses aan te bieden aan het CvdM (Commissariaat voor de Media) voor het feit dat de BUN in 2009 mee is gegaan met de claim van de BOS als zouden er 900.000 boeddhisten in Nederland zijn. En eerst te onderkennen dat de BUN daar destijds en bij he bezwaarschrift in 2010 echt in mee is gegaan. Dit los van de huidige rechtszaak, maar als morele zaak.

Update
In een mail aan Michael noemde ik er nog een paar:
•  Ontwikkel, gericht op de ongeorganiseerde boeddhist, twee vormen van digitale sangha's:
- Bestaande of te starten huiskamergroepen worden op afstand (licht) begeleid door een lid van een sangha (wel meerdere, zodat er keus is).
- 'Echte' digitale sangha's waarbij er niet of nauwelijks sprake is van bij elkaar komen
Over beide vormen is er wel wat (Amerikaanse) literatuur. Zie, voeg ik weer aan die mail toe, het zeer recent verschenen 'Buddhism, the Internet and Digital Media: The Pixel in the Lotus' van Grieve en Veidlinger, ontdekt via Bodhitv. (Ik heb het nog niet gelezen en de BUN kan het zich niet veroorloven, zelfs de Kindle-versie van Amazon kost 100 euro.)

•  Nog steeds is bij de BUN het model van betrekken van ongeorganiseerden mogelijk zoals dat wordt gehanteerd in Duitsland (een platform dat zichzelf binnen randvoorwaarden organiseert en recht heeft op een of twee zetels in de ALV)
Maar dit is wellicht inmiddels een lapmiddel, de identiteitscrisis van de BUN is te ver gevorderd om hier nog heil van te verwachten.

•  Dat breng me tenslotte bij m'n ultieme advies aan de BUN dat ik al herhaaldelijk heb geuit:
hef je op en wacht met een open mind af of er leven is na deze dood.

Einde update

Ik voeg hieronder het rapport toe. Zonder verder commentaar.
Wel erachter als curiositeit uit de oude doos een notitie van de voormalige BUN-voorzitter (een voormalige, na hem zijn er nog vier anderen geweest) Jan Willem Houthoff uit Herfst 2007.

Er is overigens ook een verslag van de brainstorm door de BUN-leden op 22 november gevoerd. Daar heeft het Boeddhistisch Dagblad al over geschreven; ik heb me hier tot het citeren van één passage beperkt.

===============================================================

Een kwestie van betrokkenheid

 

Verslag van de bevindingen van de werkgroep die zich bezig houdt met de vraag naar de

betrokkenheid bij de BUN van individuele boeddhisten.

Amsterdam, 8 oktober 2014

Inhoud

1. Opdracht 3

2. Probleemanalyse 3

3. Bevindingen van de werkgroep 6

4. Omgaan met kritiek 8

5. Aanbeveling 8

6. Voorstel werkgroep 9

7. Vraagstelling 9

Bijlage 1: Schema maatschappelijke omgeving BUN 10

 

Leden van de werkgroep:

Stijn Bunschoten (European Zen Center).

Henk Dolfing (Jewel Heart).

Olivier Provily (European Zen Center).

Michael Ritman (Rigpa)

Aad Verboom (Dhammadipa).

Paula de Wijs (Maitreya Instituut)

 

1. Opdracht

Het bestuur van de Boeddhistische Unie Nederland heeft de werkgroep de volgende opdracht

gegeven:

Moeten ongebonden boeddhisten in de Boeddhistische Unie vertegenwoordigd worden en

zo ja, waarom en op welke organisatorische manier?

Deze vraagstelling is geformuleerd aan de hand van één van de aanbevelingen van het rapport

Lotusbloem uit 2012:

Onderzoek hoe een platform gecreëerd kan worden voor personen die zich niet willen

laten vertegenwoordigen door één van de aangesloten leken-sangha’s, maar wel gehoord

willen worden door BUN-bestuur en ALV.

Het instellen van de werkgroep is daarom een logisch gevolg van de uitkomsten van het rapport

Lotusbloem.

 

2. Probleemanalyse

De werkgroep heeft geprobeerd de hiernavolgende vragen te beantwoorden ten aanzien van het

eventuele lidmaatschap van zogenaamde ongebonden boeddhisten.

1. Wat is de definitie van ‘ongebonden boeddhisten’?

- De werkgroep is er na gesprekken met individuele boeddhisten achter gekomen dat

niemand zich in de term ‘ongebonden boeddhisten’ herkent. Beter is het om te

spreken van ‘individuele boeddhisten’.

- Er zijn in het verleden al veel discussies geweest over de vraag ‘wat is een

boeddhist’. In het kader van de onderzoeksopdracht hanteert de werkgroep deze

brede definitie: ‘iemand die zichzelf als boeddhist ziet’ (noot 1). Dit kan dus iemand zijn die

zich bij een leraar en een organisatie heeft aangesloten, maar ook iemand die dat niet

gedaan heeft.

 

(noot 1) Dit sluit aan bij de definitie in het CBS-rapport van december 2013 ‘Het belang van religie voor sociale

samenhang’: ‘een persoon [die] zich rekent tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke

groepering’. Volgens dit rapport rekent 0,5% van de bevolking zich tot het boeddhisme. Dit komt overeen met 65.000 Nederlanders van 18 jaar en ouder in 2012.

 

2. Wat zeggen de statuten over het lidmaatschap van individuele boeddhisten?

- De statuten voorzien niet in het lidmaatschap van individuele leden. Alleen

groeperingen of organisaties komen onder voorwaarden in aanmerking voor het

lidmaatschap.

 

3. Waarom is dit statutair zo bepaald?

- De BUN is opgericht door de eerste leden van de BUN. Dat waren bestaande

boeddhistische organisaties. In de geschiedenis van de BUN zijn er wel discussies

geweest over een individueel lidmaatschap, maar dat heeft niet geleid tot het instellen

daarvan. De werkgroep erkent dat individuele boeddhisten zich hierdoor mogelijk

buitengesloten voelen.

 

4. Wat zijn de argumenten, voor én tegen, indien individueel lidmaatschap wordt mogelijk

gemaakt?

a. Voor de leden van de BUN:

voor:

- Toegankelijkheid: BUN-leden komen sneller en makkelijker in contact met

individuele boeddhisten.

- Inspiratie: BUN-leden kunnen zich laten inspireren door individuele

boeddhisten met originele visies, maatschappelijke ervaring en specifieke

capaciteiten.

tegen:

- Verwarring: individuele boeddhisten die wél bij een organisatie zijn

aangesloten kunnen binnen de BUN beleidsmatig andere ideeën uiten dan

de vertegenwoordigers van de organisatie waarbij ze aangesloten zijn.

- Evenwichtigheid: wat is het gewicht van een individueel lid ten opzichte

van een organisatie die lid is.

b. Voor de individuele boeddhisten:

voor:

- Zichtbaarheid: Individuele boeddhisten zijn dan officieel vertegenwoordigd

in boeddhistische aangelegenheden in Nederland.

- Betrokkenheid: Individuele boeddhisten kunnen als lid hun betrokkenheid

tonen en zich betrokken voelen.

tegen:

- Individualiteit: Het kan zijn dat individuele boeddhisten zich niet door de

BUN willen laten vertegenwoordigen.

- Onafhankelijkheid: Individuele boeddhisten kunnen los van de BUN

makkelijker een individuele mening verkondigen en een onafhankelijk

geluid laten horen.

c. Voor de maatschappelijke partners:

voor:

- Representativiteit: De maatschappelijke partners overleggen dan met de

BUN als een bredere vertegenwoordiging van het boeddhisme in

Nederland.

tegen:

- Stabiliteit: de BUN is in een nieuwe opzet mogelijk minder stabiel, en

daardoor minder betrouwbaar als gesprekspartner voor maatschappelijke

partners.

d. Voor de BUN als bestuurlijke organisatie:

voor:

- Scherpte: meer kritische reflectie binnen de eigen organisatie.

- Betrokkenheid: de BUN kan profiteren van de betrokkenheid van

individuele boeddhisten.

- Dynamiek: de BUN kan als organisatie aan dynamiek winnen door de

inbreng van individuele leden.

tegen:

- Stabiliteit: te veel dynamiek kan ontwrichtend werken

- Overzichtelijkheid: de organisatie wordt complexer

 

5. Bij wie leeft de vraag of een lidmaatschap voor individuele boeddhisten mogelijk moet

worden gemaakt?

a. Bij de leden van de BUN:

- zie hoofdstuk 1: Opdracht. Deze vraag leeft bij de leden van de BUN, op

basis van de aanbeveling uit het rapport Lotusbloem, onder de noemer van

verbetering van representativiteit en imago.

b. Bij de individuele boeddhisten:

- Er zijn enkele individuele boeddhisten die zich in het verleden

buitengesloten en niet gehoord voelden door de BUN. Dit heeft geleid tot

veel kritiek van hun kant, wat niet bevorderlijk was voor het imago van de

BUN en aan de BUN gerelateerde organisaties (BOS en BZI).

- Er is verder niet onderzocht of de BUN iets kan betekenen voor individuele

boeddhisten. Later in dit rapport komen we in dit verband wel met een

aanbeveling.

c. Bij de maatschappelijke partners:

- De maatschappelijke partners hechten vooral aan stabiliteit, continuïteit en

rust. In dit verband ligt het niet voor de hand om aan de opzet van de BUN

te sleutelen.

d. Bij de BUN als bestuurlijke organisatie:

- Die behoefte is er in beperkte mate, maar wordt wel serieus onderzocht.

 

3. Bevindingen van de werkgroep

De werkgroep heeft diverse relevante stukken bestudeerd en veel onderlinge discussies gevoerd

over het onderwerp. Ook heeft de werkgroep zich laten informeren door relevante betrokkenen,

met als doel een compleet beeld te verkrijgen van de reikwijdte en complexiteit van de

probleemstelling. De werkgroep heeft zich ook laten informeren door het bestuur van de Duitse

Boeddhistische Unie.

 

1. De eerste vraag die de werkgroep zichzelf stelde was of het onderzoek zou gaan over de

vraag of en hoe individuele mensen lid kunnen worden van de BUN. In dat geval zou kunnen worden

gesproken van een technische en organisatorische kwestie, die technisch en organisatorisch

opgelost kan worden, via wijziging van de statuten. De tweede vraag die zich aandiende was of

de kwestie misschien toch complexer was dan gedacht. Dit heeft ook te maken met de

maatschappelijke omgeving van de BUN die steeds complexer wordt. (Zie Bijlage 1, voor een

vereenvoudigde, schematische weergave).

 

2. Naar aanleiding van het rapport Lotusbloem (2012) heeft de BUN een aantal veranderingen

doorgevoerd in haar eigen organisatie. Daardoor gaat veel nu relatief goed, maar er zijn ook

dingen die de BUN nog laat liggen en een voorbeeld daarvan is dat er nog niet goed en helder

gecommuniceerd wordt met mensen buiten de BUN die zichzelf als boeddhist zien, zonder dat ze

lid zijn van een boeddhistische organisatie.

 

3. De werkgroep is tot de constatering gekomen dat ‘ongebonden boeddhisten’ in werkelijkheid

niet bestaan. In de woorden van één van de werkgroepleden: ‘We hebben gezocht naar

ongebonden boeddhisten, maar we hebben ze niet kunnen vinden’. Er is wel sprake van een klein

aantal individuen dat zich kritisch opstelt ten opzichte van de BUN, maar die kritiek is niet altijd opbouwend en wordt in ieder geval vaak niet als zodanig ervaren. Bovendien is die kritiek deelsgericht op het verleden. De werkgroep is tot de conclusie gekomen dat het niet nuttig zou zijn nieuw beleid te formuleren om al dan niet aan deze kritiek een platform te bieden.

Wel bestaan er een heleboel – en steeds meer – mensen die zich aangetrokken voelen tot het

boeddhisme en daar ‘iets mee willen’. De BUN heeft, als vertegenwoordiger van boeddhistische

organisaties in Nederland een grote kans in te spelen op deze toegenomen belangstelling voor

het boeddhisme. Het zou jammer zijn als deze kans bleef liggen.

Er zijn veel mensen te vinden die (uitgesproken) ideeën hebben over de manier waarop het

boeddhisme zich in Nederland zou kunnen profileren en organiseren. De BUN zou meer gebruik

kunnen maken van deze vrij aangeboden kennis en ondersteuning. De vraag of mensen wel of

geen lid zijn van de BUN of van een sangha zou minder een rol hoeven te spelen.

 

4. Er is een geringe en enigszins obligate betrokkenheid van de eigen leden bij bestuurlijke

aangelegenheden te constateren. Bij de achterban van de leden lijkt de interesse in de BUN zo

mogelijk nog minder groot. Volgens de werkgroep zou de ALV zich deze geringe betrokkenheid

moeten aantrekken en haar kunnen beschouwen als een aanleiding om het eigen functioneren

tegen een continu kritisch daglicht te houden. Transparantie en de relatie met de buitenwereld zou

in een degelijke zelfanalyse ook een rol kunnen (en moeten) spelen. Uit diverse nota’s en notulen

blijkt wel dat zowel het bestuur als de leden van de BUN zich van deze problemen bewust zijn.

Maar hoe een en ander kan leiden tot constructieve verbetering van de communicatie van de

BUN is nog onduidelijk.

 

5. De werkgroep heeft zich vanuit diverse perspectieven over de opdracht gebogen en is dus

uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat de inhoud van de opdracht niet goed correspondeert met

de actuele, veranderlijke en levendige diversiteit van boeddhistisch Nederland anno 2014. De

BUN lijkt enigszins in zichzelf gekeerd en beperkt haar werkzaamheden tot bepaalde (enigszins

verzuilde) activiteiten, terwijl de samenleving zich in zeer snel tempo ontwikkelt in een

multireligieuze samenleving, waarin crossovers, onderlinge beïnvloeding en het ontstaan van

nieuwe grenzen en identiteiten aan de orde van de dag zijn. De werkgroep mist een betrokkenheid

en visie van de BUN op deze ontwikkelingen en op maatschappelijke kwesties in het algemeen.

Ze roept de ALV op over deze maatschappelijke betrokkenheid grondig van gedachten te

wisselen.

 

4. Omgaan met kritiek

Een tijd lang liep de relatie tussen de BUN en enkele kritische individuele boeddhisten bijzonder

moeizaam en in het verleden is het meermaals mis gegaan in de communicatie tussen deze

kritische volgers en de BUN. Er zijn volgens de werkgroep te weinig lessen getrokken uit deze

onvruchtbare relatie tussen de BUN en sommige critici. Dit heeft voor een belangrijk deel te

maken met het feit dat de communicatie van deze critici niet altijd opbouwend was, of in ieder

geval niet als zodanig ervaren werd. Toch toont volgens de werkgroep de moeizame relatie met

kritische niet-leden aan dat daar voor de BUN winst te halen valt; de BUN zou meer open en

transparant kunnen functioneren. De ALV heeft in 2009 bepaald dat er ‘geen reactie meer wordt

gegeven op vragen, stellingen, etc. van ongebonden boeddhisten die het beleid en/of de strategie

van de BUN aangaan, niet door het bestuur en niet door de leden’. De werkgroep zou graag zien

dat deze bepaling wordt ingetrokken. Wanneer de BUN op de relevante punten haar visie

verheldert kan er uit eigen kracht gecommuniceerd worden. Ze stelt ook vast dat er behalve deze

bepaling, momenteel geen duidelijkheid is over de manier hoe er wél met individuele boeddhisten

gecommuniceerd kan worden.

 

5. Aanbeveling

De oorspronkelijke onderzoeksvraag is volgens de werkgroep te eng. Volgens de werkgroep is

het nuttiger om de onderzoeksvraag en de probleemstelling te verbreden. Niet alleen moet niet

gekeken worden naar het creëren van een platform voor zogenaamde ongebonden boeddhisten,

maar vooral moet wel gekeken worden naar wat de BUN kan betekenen voor individuele

boeddhisten. Op deze manier wordt niet naar het verleden gekeken, maar naar de toekomst. De

onderzoeksvraag van de werkgroep luidt vanwege voortschrijdend inzicht als volgt:

Wat wil en kan de BUN betekenen voor individuen die zich boeddhist voelen?

 

6. Voorstel van de werkgroep

Gezien de reikwijdte en complexiteit van het onderwerp – die ook te maken heeft met een focus

op het verleden dan wel de toekomst en tevens met de mate van constructiviteit/positiviteit dan

wel destructiviteit/negativiteit – stelt de werkgroep voor om, op basis van de bevindingen van

haar onderzoek, een gedegen collectieve brainstorm te houden in de ALV. Beantwoording van

wezenlijke vragen aangaande de toekomst van de BUN kunnen alleen beantwoord worden door

de leden en niet door een werkgroep met een beperkte onderzoeksopdracht.

Door ideeën te genereren op basis van een aantal gerichte vragen kan een begin worden gemaakt

met het ontwikkelen van een toekomstvisie die wordt gedragen door een actieve ALV. Aan het

eind van dit verslag worden een aantal open vragen geformuleerd die in een dergelijke brainstorm

bestudeerd en beantwoord kunnen worden. Deze vragen zijn slechts richtinggevend; in een

brainstorm moet juist veel ruimte zijn voor relevante eigen inbreng van de leden. Alleen een

collectief gedragen visie binnen een democratisch kader biedt constructieve mogelijkheden en

perspectieven voor wat betreft de toekomst van de BUN.

 

7. Vraagstelling

De werkgroep stelt voor dat naar aanleiding van dit rapport de volgende vragen worden

voorgelegd aan de ALV, in de vorm van een brainstormsessie:

Vraag 1: Wat wil en kan de BUN betekenen, als samenwerkingsverband van

boeddhistische organisaties, voor haar leden?

Vraag 2: Wat wil en kan de BUN betekenen, als samenwerkingsverband van

boeddhistische organisaties, voor de samenleving?

Vraag 3: Wat wil en kan de BUN betekenen, voor individuen die zichzelf als boeddhist

zien en wat kunnen zij voor de BUN betekenen?

De manier waarop de brainstorm wordt ingevuld laten we graag over aan bestuur en ALV.

Uiteraard zijn we beschikbaar voor nadere toelichting en overleg.

 

Bijlage 1: Schema maatschappelijke omgeving BUN (hier niet bijgevoegd)

==================================================================

"OMZIEN IN VERWONDERING - terugblik op vier jaar BUN – Jan Willem Houthoff

 

Ruim een maand geleden heb ik toegezegd om een stukje te schrijven over mijn vier jaar als voorzitter van de BUN. Het leek me boeiend om uit de losse pols te vertellen hoe ik die vier jaar ervaren had. Maar op de een of andere manier kwam het er niet van om het op papier te krijgen. Ik ben er een paar keer aan begonnen, maar het wilde niet. Waarom niet? Omdat ik me niet wilde laten afleiden van mijn beoefening en mijn huidige activiteiten? Ik weet het niet precies. Zoveel werk is het per slot niet om een stukje te schrijven. Tenslotte heb ik mezelf de afgelopen dagen toegesproken en alsnog het stukje geschreven wat nu volgt.

 

Wat je ook doet in je leven, je loopt altijd tegen jezelf aan. Dat is precies wat er ook de afgelopen vier jaar is gebeurd. Ik heb de neiging om plannen te maken en mezelf doelen te stellen. Dat heb ik ook gedaan toen ik voorzitter van de BUN werd. Vier jaar geleden heb ik een soort bedrijfsplan opgesteld, een visie op ontwikkelingsmogelijk-heden van de BUN, op de beperkingen, en op ... (Hier is vermoelijk een zinsdeel weggevallen)

 

Ik heb dat op papier gezet toen ik een week op de Noorderpoort in Wapserveen verbleef.

En wat is er van dat plan terecht gekomen? Niet veel! De klip waar ik tegenaan liep is de klip waar al mijn voorgangers ook tegenaan zijn gelopen: het gebrek aan participatie. Als je plannen maakt heb je mensen en middelen nodig om die plannen uit te voeren, anders kunnen die plannen beter meteen de prullenbak in. De afgelopen jaren heb ik gemerkt dat het voor een koepelorganisatie vrijwel onmogelijk is om aan financiële middelen te komen. Het idee van Jean Karel om een boeddhistische ziektekostenver-zekering op te zetten leek nog het meest haalbaar. Maar we weten inmiddels dat ook dat project maar een matig succes is vanwege ... gebrek aan participatie.

Aan mensen kom je alleen als mensen bereid zijn zich in te zetten. Omdat ik ook wel besefte dat de deelname aan het werk van de BUN - de participatiegraad - verhoogd moest worden is in het bestuur besloten om een rondgang langs alle sangha’s te maken. Dat was om een betere band tussen de BUN en haar leden te leggen, om te inventariseren waar de leden behoefte aan hadden, en tenslotte ook en eigenlijk vooral om na te gaan of de leden bereid waren zich betrokkener op te stellen en een bijdrage aan de BUN te leveren. Als we bij dat laatste gesprekspunt aankwamen (welke bijdrage kunnen jullie als sangha aan de BUN leveren?) werd het meestal stil. En dan kwamen de argumenten: ‘We zijn zelf nog in opbouw, we kunnen zelf iedere steun goed gebruiken, we zoeken zelf ook naar mensen die bereid zijn de handen uit de mouwen te steken’. En als je die mensen dan vindt, dan sta je ze natuurlijk niet af aan een verre koepelorganisatie. Het hemd is nader dan de rok. Het is volstrekt logisch en ook geheel begrijpelijk. Maar als ieder het eigen belang laat prevaleren boven het gezamenlijke belang is er geen basis voor onderlinge samenwerking (BUN-doelstelling nr. 1) of behartiging van de gezamenlijke belangen van de leden (BUN-doelstelling nr. 2). Als het eigen belang voorop staat, is er in wezen geen basis voor een vereniging als de BUN. Hoe kun je een vereniging zijn als mensen zich niet willen verenigen? Wat is dan nog het bestaansrecht van een vereniging?

Dat gebrek aan participatie was natuurlijk niet zo verrassend. Mijn voorganger, Johan Niezing, had me gewaarschuwd. Ik zag het meer als een uitdaging om te slagen waar

mijn voorgangers gefaald hadden. En natuurlijk had ik na een jaar ook wel door dat het mij evenmin zou lukken om met onwillige honden hazen te vangen. Als het daarbij was gebleven, dan zou het voorzitterschap van de BUN niet veel om het lijf hebben gehad. Dan was ik er wellicht zo’n 5 uur per week aan kwijt geweest en had ik het fluitend naast mijn dagelijkse – nogal drukke - baan kunnen doen. Maar het liep anders.

 

Na een jaar gebeurde er iets, waardoor de volgende drie jaren een hectisch gebeuren werden: Theo van Gogh werd vermoord. Vrijwel van de ene dag op de andere ontwaakte Nederland uit een mooie droom. Nederland werd zich bewust van de polariserende krachten die al jarenlang onder de oppervlakte aan het wroeten waren en bezig waren zich tot vrij onverzoenlijke tegen-stellingen uit te bouwen. En die bewust-wording leidde ertoe dat allerlei groeperingen iets wilden doen om te voorkomen dat ons land aan die tegenstellingen kapot zou gaan. De politiek kwam met de leus: ‘Binding in de samenleving’ en allerlei groeperingen en religies werden naar Den Haag ontboden om er samen over te praten. De religies wilden nu ook onderling met elkaar praten. De inter-religieuze dialoog werd een hot item.

Natuurlijk werden de boeddhisten bij die dialoog betrokken. Dat lag ook voor de hand. Want wie er ook tot haat aanzette, geweld en agressie preekte, en voeding gaf aan religieuze frustratie, de boeddhisten niet. Die waren van onbesproken gedrag, daar wilde iedereen wel mee praten, daar kon je je nooit een buil aan vallen. Boeddhisten zijn immers van die mensen die op hun kussentje zitten en mediteren, die naar binnen gericht zijn, die van nature tolerant zijn en open staan voor andere religieuze opvattingen, die spreken over liefde en mededogen en 100% ongevaarlijk zijn. Ideale gesprekspartners dus, als je je op het niet ongevaarlijke terrein van de interreligieuze dialoog wilt begeven. Het enige probleem is: Hoe krijg je ze van die kussens af, hoe krijg je boeddhisten maatschappelijk betrokken? Hoe zorg je dat ze participeren?

De vragen om deelname aan velerlei vormen van interreligieuze dialoog stroomden bij de BUN binnen. Ook in deze situatie werd door de BUN een beroep gedaan op de leden. Maar slechts van een enkeling kwam er respons. Het gevolg was, dat tenslotte het bestuur zelf zich met de interreligieuze contacten ging bezighouden. Aanvankelijk heb ik me in het circuit begeven, daarin later krachtig en effectief bijgestaan door Varamitra. Allengs ging ik me minder bezighouden met de vrij uitzichtloze taak om de boeddhisten tot samenwerking te bewegen. Mijn aandacht ging steeds meer uit naar de onderlinge samenwerking tussen de religies. Er ontstond al snel een nauw onderling contact tussen een aantal bevlogen mensen van uiteenlopende religieuze en levensbeschouwelijke achtergrond die zich ten doel hadden gesteld om ‘de boel bij elkaar te houden’, mensen die de eenheid in de verscheidenheid zochten. De laatste twee jaar van mijn voorzitterschap hebben met name in het teken gestaan van deze interreligieuze dialoog.

Als ik terugkijk op mijn vier jaar dan is dat met verwondering. Ik had me tot taak gesteld om de onderlinge band tussen de sangha’s en tussen BUN, BOS en Vrienden van het Boeddhisme te versterken. Mijn inspanningen op dat vlak hebben maar weinig effect gehad, zijn stukgelopen op het gebrek aan participatie dan wel op het gebrek aan bereidheid tot samenwerking. Ik had bij mijn aantreden in de verste verte niet kunnen dromen, dat mijn bijdrage niet zozeer zou liggen binnen het boeddhisme, maar daarbuiten, te weten op het interreligieuze vlak. Maar juist op dat vlak is er de laatste jaren veel tot stand gekomen.

Als ik omzie dan denk ik vooral aan die inter-religieuze dialoog. Maar ik zie ook een eindeloze rij afspraken, onrust, mailtjes, telefoontjes, etc. Eigenlijk is het een pak van

mijn hart, dat ik na mijn afscheid weer meer aan mijn eigen beoefening toekom. De afgelopen vier jaar heb ik het vaak betreurd dat ik daarvoor zo weinig tijd had. Er waren zo veel verplichtingen… Ik voelde me verantwoordelijk voor de samenwerking tussen de leden van de BUN, voor de goede band tussen boeddhisme en andere religies, en voor het welslagen van de interreligieuze dialoog.

Als ik terugkijk dan begrijp ik dat men de eigen beoefening voorop stelt. De vrede in de wereld begint bij de vrede in jezelf. Zolang er geen vrede in jezelf is zal je bijdrage aan de vrede in de wereld ook niet erg effectief zijn. Het boeddhisme is in Nederland nog zo’n nieuw fenomeen. Het heeft nog niet de tijd gehad om zich te zetten. Vrijwel iedereen is bezig de vrede in zichzelf te zoeken. De beoefening is nog geheel gericht op innerlijke rust en eigen ontwikkeling. Aan de vrede in de wereld is men nog niet toe. Van een juiste balans tussen vrede in zichzelf en vrede in de wereld is nog geen sprake. Zolang die balans er niet is zal het boeddhisme in Nederland een weinig opvallend maatschappelijk fenomeen zijn. We doen onze beoefeningen mede voor het welzijn van alle levende wezens. Maar voorlopig komen de andere wezens er maar bekaaid vanaf. Is dat erg?

Als ik terugkijk zie ik het bestuur, de gezelligheid en de goede sfeer, de vele bijzondere mensen die ik ontmoet heb tijdens de rondgang en bij mijn interreligieuze contacten. Vaak bijzondere en mooie mensen. Het is omzien in verwondering, maar ook met dankbaarheid voor alle vriendschap en warmte.

 

Jan Willem Houthoff "

Bron:    NIEUWSBRIEF
             Boeddhistische Unie Nederland
             Herfst 2007

Hoe vindt men opnieuw een wiel uit? Geëngageerd boeddhisme: gebabbel en een degelijke tekst uit mijn historische archief, toen ik nog iets in de BUN zag

De laatste tijd wordt er weer gesproken over een sociale dimensie van het boeddhisme. En er wordt met stelligheid gedaan alsof men iets nieuws bedenkt.
Het zijn babbelaars zonder historisch besef.
David Loy moet ik er ook toe rekenen, die was een paar weken in Nederland, vooral in Nijmegen bij Ritskes' Zen.nl, god betere het.

Uit mijn oude doos een inleiding die ik in 2006 heb gehouden over geëngageerd boeddhisme waar ik me met een paar andere mensen in de jaren daaraan voorafgaand heb beziggehouden. Notabene in een BUN-werkgroep.
Toen was ik al geen bestuurslid van de Stichting Vrienden van het Boeddhisme (SVB/VvB) meer; ik was er voorstander van, de SVB om te bouwen tot een breed platform voor ongeorganiseerde boeddhisten, maar de bestuursmeerderheid was daar niet voor.
Toen waren er 170.000 boeddhisten, nu nog een derde deel daar van (volgens zeggen dan).
De hieronder beschreven BUN-groep is een of twee jaar later gestopt omdat welk initiatief we ook namen, de respons van de Nederlandse boeddhisten minimaal tot nihil was. Lapzwansen.

Eerlijk gezegd is wat ik toen schreef en deed, niet zo erg achterhaald.

===================================================================

Inleiding over geëngageerd boeddhisme op de Studiedag van de SVB
door Joop Romeijn
te houden 11 november 2006

Titel: Actief en betrokken, een overzicht van het geëngageerd boeddhisme
         in Nederland en wat het zou kunnen worden

1. Inleiding

Allereerst: ik beschouw mezelf als vrijzinnig Theravada-boeddhist, een niet bestaande traditie.
Ik vertel dat niet omdat ik een specifiek Theravada-verhaal zal afsteken; maar wel omdat dat samenhangt met het feit dat ik een moralist ben.
Mijn verhaal is niet neutraal, ik vind: geëngageerd zijn als boeddhist moet.
Dat wil zeggen: boeddhist zijn is niet iets vrijblijvends.
Men kan ook, zoals de Dalai Lama doet, spreken over een gevoel van "universele verantwoordelijkheid", een gevoel opgewekt door het ervaren van het lijden in de wereld.

Eerst een overzicht van wat ik waarschijnlijk ga zeggen:
(2) Ga ik vertellen wat geëngageerd boeddhisme is of kàn zijn,
welke vormen er zijn en waarop men zich zoal kan richten.
(3) Dan de vraag "waarom eigenlijk?", gaat het boeddhisme daar dan over?
(4) Daarbij ga ik iets uitgebreider in op een thema dat mij bijzonder ter harte gaat: ecologie
(5) Dan, vooral vanuit de BUN-werkgroep geëngageerd boeddhisme,
wat er zoal gebeurt in Nederland
(6) Kort ook iets over de internationale kant.
(7) Een speciaal onderwerp is dan: kritisch boeddhisme,
net iets anders als geëngageerd boeddhisme.
(8) En tenslotte, meestal wordt een inleiding zoals hier afgesloten door vragen
van de aanwezigen aan de inleider, dat kan ook hier, hoop ik.
Maar ik wil het ook omdraaien en aan u een paar vragen voorleggen.


2. Omschrijving

Wat is "geëngageerd" zijn eigenlijk ?
Dat is heel makkelijk uit te leggen: "ACTIEF BETROKKEN", dus "betrokken èn actief":
- willen zien dat er ergens iets aan de hand is (onrecht, onnodig lijden),
- een keuze durven maken
- en proberen er iets aan te doen, alleen of door anderen te mobiliseren.

Van die drie punten is nog wel meer te zeggen:
Ik denk dat het bij veel mensen net zo gegaan is als met mij: allerlei nieuws in krant en TV laat ik maar beperkt tot me doordringen; het is te veel, het is te erg vaak. Soms denk ik: daar hoef ik me ook niet mee bezig te houden, boeddhisme betekent immers gelijkmoedigheid.
Maar zo'n redenering werkt niet altijd (hij is ook niet juist, denk ik), de wereld dringt wel tot me door. En die roept bezorgdheid op, of verdriet, of verontwaardiging: meestal alledrie tegelijk.
Bij mij was dat het effect van de ecologische crisis dat steeds meer diersoorten en plantensoorten uitgestorven zijn of met uitsterven bedreigd worden.
Bij de behoefte daar iets tegen te doen was de vraag vervolgens: wil ik dat 'als burger' of 'als boeddhist': beter gezegd, hoe kan ik deze bezorgdheid verenigen met m'n boeddhist zijn?
Als boeddhist dus. Waarom? Daar kom ik later op terug!

Gezien het probleem niet in m'n eentje. Dus op zoek naar anderen. Enzovoorts
Nu ik een paar jaar verder ben, is dat nog steeds zo. Wel dringen, vanuit m'n activiteit met de werkgroep, steeds meer zaken tot me door. Vluchtelingen in Afrika, in Nederland, overal eigenlijk. Vereenzaming van mensen, ongelukkige mensen. Armoede, uitbuiting en onderdrukking.
Mensen met problemen bij me in de buurt. Tsunami's, aardbevingen.
Ga zo maar door. We kunnen ons met één of een paar van die thema's bezighouden, zonder ons schuldig te voelen de andere te verwaarlozen.

"Maatschappelijk betrokken" wordt soms gezegd (of "sociaal geëngageerd"), ik twijfel aan dat woord 'maatschappelijk' omdat het dan alleen over betrokkenheid op mensen zou gaan.
Ik vind het iets te antropocentrisch dus.
De term is, zover ik weet, geïntroduceerd door Thich Nhat Hanh. Hij zegt ervan:
"De term ‘geëngageerd boeddhisme’ is eigenlijk dubbelop…. Boeddhisme moet dus wel betrokken zijn bij wat er in de wereld gebeurt. Zo niet, dan is het geen boeddhisme."
Over deze uitspraak zullen we het vandaag vast nog wel een keer hebben, met name dan over de consequentie of het dan nog eens apart en expliciet nodig is, b.v. met een werkgroep. Ik vind: wel.

Thich Nhat Hanh is voor mij duidelijk een voorbeeld van een "geëngageerde boeddhist".
Eigenlijk is de uitdrukking "geëngageerd boeddhisme" ook niet helemaal goed. Men zou dan kunnen denken dat het een eigen traditie is of kan gaan worden, naast andere tradities; en dat de leden daarvan 'automatisch' geëngageerd bezig zijn.
Dat is niet zo en dat is ook geen gewenste ontwikkeling. Iedere boeddhist, van welke traditie dan ook, of zonder specifieke traditie, kan geëngageerd bezig zijn.
Kortom, het zou beter zijn, te spreken van "GEËNGAGEERDE BOEDDHISTEN"

Dit is ook de reden dat in de titel van deze 'Inleiding' staat "geëngageerd boeddhisme en wat het zou kunnen worden" Het is onvoltooid. Het zal trouwens altijd onvoltooid blijven omdat veranderde omstandigheden een andere inhoud kunnen gaan geven.
Tòch hebben we werkgroep waar ik lid van ben, de BUN-werkgroep geëngageerd boeddhisme, genoemd, aansluitend bij het gewone spraakgebruik. Van die werkgroep zal ik straks meer vertellen


3. Waarom moet een boeddhist geëngageerd zijn?

Of, een beetje anders geformuleerd: is uit de leringen van de Boeddha af te leiden dat we geëngageerd moeten zijn?
Daarover is er geen eensgezindheid. Sommigen zeggen dat het doel van de leringen niet van de wereld is, maar 'buitenwerelds', namelijk het bereiken van de verlichting, het beëindigen van samsara. Anderen zeggen: men is misschien niet ' vàn de wereld ' maar wel ' ìn de wereld '.
Er zijn daarbij ook wel een aantal teksten te noemen

Bijvoorbeeld: 'De monnik met dysenterie' een tekst uit de Mahavagga (de Vinaya)
"Er was toen een bepaalde monnik die dysenterie had. Hij lag vervuild in z'n eigen uitwerpselen en urine. Toen dan de Verhevene met Ananda, op een inspectie-toer langs de verblijfplaatsen, bij de verblijfplaats van die monnik kwam, zag hij de monnik vervuild liggen in z'n eigen uitwerpselen en urine. Toen Hij hem zag, ging Hij naar de monnik en vroeg: 'Wat voor een ziekte heb je, monnik?'
"I heb dysenterie, O Verhevene."
"Maar heb je niemand die je verzorgt?"
"Nee, O Verhevene."
"Maar waarom zorgen de monniken dan niet voor je?"
"Ik doe niets voor de monniken, Heer, daarom doen zij niets voor mij."
Toen richtte de Verhevene zich tot Ananda : "Haal eens wat water, Ananda; wij zullen deze monnik gaan wassen."
"Zoals U wilt, Heer", antwoordde Ananda en hij haalde wat water. De Verhevene sprenkelde water over de monnik en Ananda waste hem schoon.
Toen, terwijl de Verhevene de monnik bij het hoofd nam en Ananda hem bij de voeten pakte, tilden zij hem op en droegen hem naar een bed."
Vervolgens vaardigde de Boeddha een regel uit over het voor elkaar zorgen van monniken.

Een ander voorbeeld komt uit de Maha-Parinibbana Sutta (DN 16) waarin de Boeddha koning Ajatasattu uitlegt dat het niet gewenst is dat deze de Vajji's uitroeit omdat de Vajji's
regelmatig goed bezochte bijeenkomsten organiseren waarin ze gezamenlijk en in eendracht besluiten nemen, ze het overgeleverde niet afschaffen, ze hun ouden van dagen respecteren en naar hen luisteren, ze geen vrouwen en meisjes met geweld ontvoeren en gebruiken, ze hun heiligdommen respecteren, ze goed voor hun 'heiligen' zorgen; zo dat er bloei voor dit volk te verwachten is.

Kortom: niet allemaal zaken waar b.v. de junta van Birma (Myanmar) zich aan houdt!

Er kan eigenlijk op twee manieren uit de leer van de Boeddha worden geput, twee bronnen:
Voortvloeiend uit de ethiek, b.v. de leefregels, de bodhisattva-beloften. Dat komt erop neer dat - in ieder geval in mijn opvatting - men alleen in z'n spirituele pad verder komt door z'n egocentrisme onder ogen te zien, dus door altruïstisch gedrag.
Voortvloeiend uit de van binnenuit opkomende liefdevolle vriendelijkheid en compassie voor alle levende wezens, iets waarnaar in vele sutra's rechtstreeks verwezen wordt. Vanuit deze levenswijze kan men niet anders dan geëngageerd worden, daar komt geen moeten aan te pas.
Die twee (ethiek en metta/karuna) zijn geen tegenstelling (en al helemaal niet de tegenstelling Theravada-Mahayana) maar vullen elkaar aan, gaan in elkaar over.

Dat wordt b.v. zichtbaar in de 'aandachtsoefeningen' van Thich Nath Hanh Als ik de 'Vijf aandachtsoefeningen' vergelijk met de vijf voorschriften (de precepts) in Theravada dan zie ik dat Thich als het ware een kop van compassie bovenop het ethische voorschrift heeft gezet:
De eerste oefening; over doden
Compassie-kop: Bewust van het lijden veroorzaakt door de vernietiging van het leven, beloof ik van ganser harte om mededogen te beoefenen en het leven van mensen, dieren, planten en mineralen te leren beschermen.
Voorschrift: Ik heb het oprechte voornemen om niet te doden, niet toe te laten dat anderen doden en geen enkele daad van geweld, in de wereld, in mijn gedachten of in mijn manier van leven, goed te praten.

De vijfde oefening, over alcohol en drugs
Compassie-kop: Bewust van het lijden veroorzaakt door onzorgvuldig consumeren, beloof ik van ganser harte zorg te dragen voor een goede geestelijke en lichamelijke gezondheid van mijzelf, mijn familie en de gemeenschap, door zorgvuldig te zijn met wat ik eet en drink en met wat ik verder tot mij neem.
Voorschrift: Ik heb het oprechte voornemen om geen alcohol of enig ander bedwelmend middel te gebruiken en me te onthouden van het vergif in sommige voedingsmiddelen, televisieprogramma’s, tijdschriften, boeken, films en gesprekken.

[In wat wel ongeveer het handboek voor de Theravada kan worden genoemd, de Visuddhimagga, legt Buddhaghosa uit waar de term 'karuna' taalkundig vandaan komt, ons centrale begrip compassie dus. "Wanneer anderen lijden laat karuna het hart van goede mensen rillen, dus is het karuna. Karuna sloopt het lijden van anderen, het valt het aan en doet het in de ban, het versnippert het."
Compassie, mededogen, is ook in Theravada dus een aktief, bijna een activistisch begrip]

Nog eens de uitspraak "men is ìn de wereld maar niet vàn de wereld".
Ook bij veel westerlingen die helemaal niet zo "bovenwerelds" (zo transcendent) denken, speelt dit op een andere manier toch een grote rol: velen zijn gericht op de eigen innerlijke ontwikkeling en niet op de wereld buiten het "ik".

Is het eigenlijk een nieuwe vraag of boeddhisme geëngageerd kan en moet zijn?
Over deze vraag is er in de internationale literatuur een duidelijke tegenstelling te zien.
Er zijn wat we kunnen noemen 'traditionalisten', die stellen dat het boeddhisme altijd al - dus ook in z'n oude Aziatische vorm - geëngageerd is geweest: betrokken op het werelds lot van mensen en betrokken op de vormgeving van de samenleving.
B.v. de Dalai Lama, Thich Nath Hanh, Sulak Sivarakse hebben deze opvatting.
En er zijn de 'modernisten' die het als een nieuwe ontwikkeling zien, het resultaat van de vermenging van het Aziatische boeddhisme met het westerse denken en de ontwikkeling van het zogeheten modernisme. Sommigen spreken daarbij zelfs van 'het derde maal draaien van het wiel van de Dharma' om de ingrijpendheid van deze vernieuwing aan te geven (dat zijn duidelijk mahayanisten). Een enkele boeddholoog spreekt zelfs van 'vierde yana'.
'Westers' en 'modern' en 'geëngageerd' vallen in deze opvatting vrijwel samen. Voorbeelden van deze modernisten: de Brit Ken Jones, de Duitser Franz-Johannes Litsch en een aantal boeddhologen [Richard Gombrich, Kenneth Kraft, Christopher Queen)

Mijn opvatting over deze vraag: het geëngageerd boeddhisme zoals dat hier en daar in het westen zichtbaar wordt, is niet echt nieuw; wel is de vormgeving ervan aangepast aan veranderende situaties.

Een goed voorbeeld van die veranderde situatie betreft de ecologische crisis. Een paar duizend jaar geleden was de mens nog niet in staat, de Aarde onleefbaar te maken, nu lijkt dat dank zij de technologische vooruitgang te gaan lukken.


4. Boeddhisme en ecologie

De relatie tussen deze twee is complexer dan sommigen denken.
Aan de ene kant is er de Duitse boeddholoog Lambert Schmithausen die zegt:
Mijn indruk is dat het 'vroege boeddhisme' zoals we dat kennen uit de canonieke teksten in het algemeen niet zozeer onder de indruk was van de schòònheid van de natuur als wel door de sòmbere aspecten ervan: De strijd om te overleven, doden of gedood worden, verslinden of verslonden worden. Begeerte, lijden en speciaal de alomtegenwoordigheid van verval en vergankelijkheid (anicca). De reactie daarop is niet een poging tot transformatie of onderwerping van de natuur maar een streven deze op een spirituele wijze te overstijgen.

Er is echter ook de samsarische relatie tussen mensen en dieren, veel Jataka-verhalen gaan daar ook over.
Verder is er aan de andere kant ook prachtige natuurlyriek door boeddhisten, vooral in Zen-traditie: "stenen, bomen, lotussen, rivieren, bergen - alle hebben Boeddha-natuur" kan men daar lezen.
Er is in het non-dualistische denken geen tegenstelling mens-natuur.
Ook de boeddhiste Joanna Macy benadrukt dit:
Ik ben diep geïnspireerd door Boeddha's leer van het 'afhankelijk ontstaan'. Het vervult me met een gevoel van verbondenheid en wederzijdse verantwoordelijkheid met alle levende wezens. De erkenning van onze fundamentele niet-gescheidenheid.
De westerse wetenschapper James Lovelock is nog iemand die deze onderlinge verbondenheid centraal stelt. Hij stelt dat de Aarde en het leven op aarde gereguleerd worden door het leven zelf. Hij stelt: "het volledig bereik van levende materie op Aarde, van walvissen tot virussen, van eiken tot algen, zou kunnen beschouwd worden als deel uitmakend van één levende entiteit, in staat de atmosfeer van de Aarde te manipuleren om te voldoen aan haar algemene behoeften en begiftigd met de gaven en vermogens die veel verder gaan dan die van haar bestanddelen.

Of men 'boeddhisme' en 'natuur' dicht bij elkaar of ver van elkaar ziet, wat deze opvattingen gezamenlijk hebben is het 'niet-antropocentrische; de mens staat niet centraal, is niet 'de maat van alle dingen' of 'heerser over de natuur'.
Niet iedereen beperkt de keuze tot deze twee. Zo kritiseert Ken Jones de deep ecology-beweging, die expliciet biocentrisch is. Volgens Jones is biocentrisme niets anders dan het omkeren van antropocentrisme, en dus te ideologisch. Hij stelt dat het boeddhisme eerder a-centrisch is.

Terug met de voeten op de grond, ook minder beschouwend is er de relatie mens-natuur. Kijk eens naar het belang van "de boom" in het leven van de Boeddha: hij werd geboren bij een boom, werd verlicht onder de (Bodhi-)boom en stierf onder een boom; gegevens die de Pali-canon belangrijk genoeg vond om te vermelden. Ook in zijn leringen stuurt de Boeddha de monniken soms letterlijk 'het bos in': Volgens David Kalupahana had dat twee doelen. Eén was therapeutisch, het andere esthetisch. De therapeutische waarde wordt toegelicht in een preek die de Boeddha gaf aan de zieke monnik Girimananda. De Boeddha raadde hem aan om zich tot rust te laten brengen in het woud, "om de tien vormen van bewustzijn te ontwikkelen". Het woud werd dus beschouwd als de beste toevlucht voor iemand die psychologische therapie behoeft.
De andere waarde van het woud heeft te maken met de esthetische vreugde na het bereiken van de verlichting en vrijheid. Het "charme" van het bos wordt levendig beschreven door vele monniken.
Naast het genieten van het woud, moedigde de Boeddha ook het planten van bomen aan. Het kappen van een boom "die de lucht die we inademen zuivert en schaduw verschaft" werd beschouwd als het verraden van een vriend. Dit gevoel van dankbaarheid wordt volgens Kalupahana gesymboliseerd door de legende over de Boeddha's eerste daad nadat hij de verlichting bereikt had, wanneer hij naar de boom stond te staren die hem schaduw had gegeven gedurende zijn lange strijd.

We hebben dus wel iets met de natuur. Maar we hebben ook een probleem !
Laat ik beginnen met een citaat van de Dalai Lama om de urgentie aan te geven:
Ik voel dat we niet alleen vriendelijke en vredige relaties moeten hebben met onze medemensen maar dat we die attitude moeten uitbreiden naar de natuurlijke omgeving. Daarnaast is er een gezichtspunt dat niet alleen een zaak van ethiek is maar een zaak van ons overleven. Als we onze omgeving op een extreme manier exploiteren, zullen we daar niet alleen zelf onder lijden maar ook de toekomstige generaties.

Stephen Batchelor zegt ervan: Dus de ecologische crisis waarvan we op dit moment getuige zijn, is vanuit boeddhistisch perspectief gezien een voorspelbare uitkomst van het misleidde gedrag dat de Boeddha 2500 jaar geleden beschreef. Het bereik van begeerte, haat en domheid, de drie vergiften waar de Boeddha van sprak gaat nu verder dan de menselijke geest en dorps-politiek. Nu worden zeeën, de lucht en de aarde letterlijk vergiftigd. Misschien hebben wij deze rampen nodig om dieper te begrijpen wat de Boeddha eigenlijk zei. Want de ecologische crisis is in z'n kern een spirituele crisis van egocentrische hebzucht, ondersteund en aangestookt door een op hol geslagen technologie.

Gelukkig kom nu ook de mens in gevaar, de film 'An inconvenient truth' (een ongemakkelijke waarheid) met Al Gore over de opwarming van de aarde heeft nu zelfs politici wakker gewaakt.
'Gelukkig' tussen aanhalingstekens natuurlijk: omdat er nu misschien echt iets gaat gebeuren
Verleden week de paarden van Marrum, morgen wij.

In mijn woorden heb ik het zo gezegd (uit Nieuwsbericht Werkgroep oktober 2004):
De nadelige ingrepen van de mens in het milieu (b.v. CO2-uitstoot) en de gevolgen ervan voor alle levende wezens (steeds meer planten- en diersoorten die uitsterven, stijgen van de zeespiegel) zijn in zekere zin nieuw. Maar de achtergrond ervan niet: het met respect omgaan met het leven, met alle vormen van leven, heeft altijd al centraal gestaan in het boeddhisme.
Uit de sutra's kan - op een indirecte manier - als milieuthema van de Boeddha gehaald worden: 'de natuur is er niet om te consumeren'.
Liefdevolle vriendelijkheid voor alle levende wezens heeft te maken met het tijdeloze principe van het "voorwaardelijk ontstaan" (Paticca Samuppada) waarmee de samenhang tussen alle activiteiten wordt verduidelijkt en ook dat we die samenhang niet vrijblijvend kunnen constateren.

Vervolgens noemden we in dit Nieuwsbericht uit 2004 een aantal mogelijke activiteiten in de hoop dat lezers daar iets mee zouden gaan doen; een hoop die na 2 jaar nog even actueel is.

* Mediteren (soms 'contempleren' genoemd).
Over wat respect voor alle vormen van leven voor jou persoonlijk inhoudt.

* Milieubewust leven
Daarover is de laatste jaren al veel geschreven. Een aantal mogelijkheden:
* Vegetarisch eten. Dit betekent dat je kiest voor: een beter milieu, een betere gezondheid, een eerlijker voedselverdeling en meer dierenrechten.
* Biologisch eten betekent kiezen voor eten zonder chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen, zonder kunstmest en zonder genetische gemodificeerde organismen.
* Consumeer minder, consumeer verstandiger. Consumentisme is wel de belangrijkste bron van veel van de milieu-problematiek. Dat niet alleen op individueel niveau. Wat dat betreft hebben ecologie èn economie veel met elkaar te maken. In Liem gaat daar vanmiddag vast wel op in.
* Verminder de uitstoot van CO² (minder autorijden en vliegen).
* Groene stroom en spaarlampen dragen bij aan minder vervuilend energieverbruik.
Gezamenlijke oefeningen.
Er is in Nederland langzamerhand al wat ervaring met "meditatief wandelen". Zulke wandelingen worden ook door Zen-groepen georganiseerd en ook vanuit de Vipassana. Dharma Yatra is een lange traditie in Azië, soms met 'vrede' als centraal thema en soms 'natuurbehoud'.

* Geld en ecologie.
Met het hebben van een bankrekening en het sparen/beleggen van geld kun je een keus maken voor een bank die meer aandacht besteed aan onze leefomgeving en hier meer respectvol mee om wil gaan. Denk aan het financieren van biologische bedrijven en milieuvriendelijke energieprojecten, groenfondsen, groen sparen en beleggen en sociaal ethische beleggingsfondsen.

* Actie
Dat voeg ik er nu aan toe. Boeddhisten en actie? In Nederland ongebruikelijk. Misschien voor aanwezigen hier vandaag niet.
Wat ik zou willen is dat we als geëngageerde boeddhist drie zaken verenigen:
1. Open kunnen staan voor de natuur, noem het 'liefde voor de natuur', kunnen genieten, zich kunnen verwonderen. Jan Boswijk noemt dat 'natuurlijk mediteren'
2. Respect voor alle leven, een dier b.v. niet als ding t.b.v. de mens, als consumptieartikel, zien
3. Bezorgdheid over de toekomst van het milieu: ook onze toekomst

Als boeddhist, dat betekent het kiezen van een middenweg
Enige afstand houden tot New Age zweverigheid, ook wel een beetje kenmerk van 'Gaia'
Niet alleen de no-nonsense van beweging als Natuur en Milieu, Greenpeace
En natuurlijk: dit alles niet alleen contemplatief beschouwen. Net als de Boeddha met de monnik met dysenterie omging: iets doen, handen vuil maken.

- De 'Boeddha Natuur' groep van de VWBO is wat mij betreft niet genoeg. Hier wordt tijdens de retraites gekampeerd. Meditatie (metta voor alle levende wezens) en stilte brengt de deelnemers in contact met wie we werkelijk zijn. Op de retraites probeert men zo eenvoudig mogelijk te leven met bewustheid voor wat we nodig hebben.
- Het 'Natuurlijk mediteren', waar Jan Boswijk ongetwijfeld over gaat vertellen, is niet genoeg
- Ook de stiltewandelingen van onze 'Werkgroep geëngageerd boeddhisme', meditatief gericht op compassie voor de bedreigde natuur zijn wat mij betreft niet voldoende.

Deze natuurbeleving en liefde voor de natuur kan een basis zijn, we kunnen misschien onszelf ermee 'redden' maar de natuur niet. Voor mij is de 'Green Sangha' in de VS, verbonden met de Buddhist Peace Fellowship een model. Ik realiseer me dat zo'n vorm tien stappen verder is in Nederland.
Een eerste stap zou al mooi zijn, namelijk als een paar mensen zich hiervoor in zouden willen zetten.

Vele van u kennen ongetwijfeld de 'Vier Bodhisattva-beloften'. In het boek 'Dharma Rain' is een ecologische variant daarop opgenomen, gemaakt door o.a. Allen Ginsberg en Gary Snyder.
Ik heb een paar jaar geleden een poging ondernomen, dit te vertalen:

Hoe talloos de levende wezens ook zijn; ik beloof ze te redden
Consumptie-verlangens zijn eindeloos; ik beloof ze te stoppen
Bio-relaties zijn ingewikkeld; ik beloof ze te respecteren
De weg van de natuur is prachtig; ik beloof er in te komen.

Volgens mij zou iedereen achter deze beloften kunnen staan, en ze uitvoeren natuurlijk.


5. Wat vindt er eigenlijk in Nederland plaats?

Ik wil daar informatie over geven vanuit de BUN-Werkgroep geëngageerd boeddhisme.
...
Uiteraard valt niet alles wat er in Nederland plaatsvindt onder de regie van de werkgroep. Integendeel zelfs, regisseren is niet onze taak.
De missie van de werkgroep is: uitdrukking geven aan het sociale gezicht en de maatschappelijke betrokkenheid van het boeddhisme.

De werkgroep bestaat sinds november 2003 Doel is, een platform te zijn waar mensen en mogelijkheden elkaar ontmoeten. Mensen die zich actief willen inzetten vanuit een boeddhistische levenshouding en zo uiting willen geven aan hun maatschappelijke en sociale betrokkenheid. En de vele mogelijkheden die er zijn op dit gebied. Dit kunnen zowel groepsgewijze als individuele activiteiten zijn. Centraal staan voor ons: respect voor het leven, mededogen en bewust(er) omgaan met de wereld om ons heen.
We organiseren ieder kwartaal een eigen activiteit
We besteden aandacht aan projecten op het gebied van geëngageerd boeddhisme bij de sangha's. Als er kennis, hulp of iets anders nodig is bij deze projecten dan kunnen we dat bekendmaken. Zo kan er samenwerking ontstaan tussen projecten en tussen sangha's.
We brengen activiteiten onder de aandacht van andere organisaties. …
We hebben een website (via de site van de BUN te bereiken)
We geven ieder kwartaal een (digitaal) nieuwsbericht uit, dat naar alle bij de BUN aangesloten sangha's en naar alle mensen op onze verzendlijst wordt gestuurd [zie de leestafel].

Toen we een paar jaar geleden de BUN-Werkgroep oprichten, was een van de belangrijkste doelstellingen het inventariseren van wat er in de sangha's gebeurde aan geëngageerde activiteiten en groepen met initiatieven ondersteunen. Veel was dat niet.
Wat er met name is dat sangha's projecten steunen in landen waar de betreffende traditie z'n wortels heeft: Thich Nhat Hanh in Vietnam, Theravada-groepen in Theravada-landen etc. Het betreft dan de bouw van schooltjes, ziekenhuizen etc. Vaak gaat het vooral om geld inzamelen.
Goed voorbeeld is ook de Wereldvredesdag die verleden jaar door de Zen-groep van Wanda Sluiter en Dick Verstegen is georganiseerd. Een grote groep boeddhisten te Duizel (bij Eindhoven) in stilte gezeten en gewandeld met het thema 'Vrede' in gedachten. De doelstelling van deze dagen is: Het bevorderen van de gedachte dat Wereldvrede mogelijk is. De gedachte dat wereldvrede niet mogelijk is, wordt door menigeen als realistisch bestempeld. Maar een dergelijk realisme werkt slechts verlammend. Wie zich realiseert dat vrede bij jezelf begint, kan die verlamming doorbreken.

Soms hebben zulke projecten ook een 'politieke' kant. Sulak Sivarakse b.v. is in Thailand niet alleen geëngageerd boeddhist, hij is ook oppositieleider en activist.
Het sterkst komt die politieke kant aan de orde bij de bezetting en onderdrukking van Tibet door China. Zeker hierbij geldt de reactie die gegeven kan worden op mensen die zeggen "ik bemoei me niet met de politiek', de reactie namelijk van "maar de politiek bemoeit zich wel met jou".
Laat ik een voorbeeld geven In een toelichting van de BOS op de film "De 14 Dalai Lama's" n.a.v. de tentoonstelling in Rotterdam zegt de Zwitserse conservator Martin Brauen, over de westerse boeddhisten: "Ze nemen veel van Tibet, maar geven weinig terug. De keuze voor Tibetaans boeddhisme moet een politieke stellingname tot gevolg hebben."
Wat vindt u daarvan?

De tweede soort activiteit van de Werkgroep is het zelf ontplooien van initiatieven, organiseren en mobiliseren van deelnemers.

Een overzicht van wat we de afgelopen twee jaar hebben gedaan. Thema's:
Vrede. (1) In het weekend van 5 mei hebben we een stiltewandeling georganiseerd naar het Kamp Amersfoort, voormalig 'polizeiliches Durchgangslager'; ook nu zijn zulke kampen er nog! (2) Op 24 september, VN-wereldvredesdag, hebben we een Center-to-Center wandeling georganiseerd en gelopen waarbij activiteiten in kader van 'vrede' in de centra van de VWBO, Sangha Metta (vh BuddhaVihara) en Maitreya met elkaar verbonden zijn; dat willen we volgend jaar herhalen, liefst met een Zen-centrum erbij.
Ecologie, heb ik al het een en ander over verteld.
Mensenrechten. Op 10 december wordt traditioneel de internationale Dag van de Rechten van de mens gevierd. Het is tevens de dag waarop Amnesty International wereldwijd actie voert om schendingen van mensenrechten tegen te gaan. Thema dit jaar is discriminatie o.a. op grond van religie. We proberen de sangha's hier aandacht aan te laten besteden.
Sociale hulpverlening. Elk jaar in juni is er de zogeheten 'vergeetmenietdag' waarbij ieder wordt opgeroepen eenzame ouderen te bezoeken. Verder hebben we overwogen gedacht een soort boeddhistische vrijwilligersvacaturebank te starten: vraag en aanbod in contact brengen
Zuiver spreken. We hebben mede cursussen georganiseerd over 'Non Violent Communication' à la Marshall Rosenberg. Bianca heeft daarover in het Lentenummer van V&L geschreven
Ook verder hebben we een aantal stiltewandelingen gelopen, in de natuur maar ook in de stad waarbij de deelnemers werden uitgenodigd tijdens het lopen te contempleren op een thema, b.v. 'bevrijding', 'stilte in de stad', 'geweldloos kijken', 'kijken vanuit metta', 'alle levende wezen'

De opkomst was wel eens teleurstellend. Toch gaan we door …. U weet wel: 'de zachte krachten'
Hebben we succes?
De term geëngageerd boeddhisme is in ieder geval bekender geworden: in het Kwartaalblad Boeddhisme kwam het (volgens mij) niet voor; in 'Vorm en Leegte' met enige regelmaat
Zijn er (meer) boeddhisten geëngageerd geworden? Misschien. Het behoort nu tot de opties.
Extern succes? Voorzover we 'activistisch' zijn (?) willen we iets bereiken. Onze eerste activiteit was wandeling langs Naardermeer, met enige publiciteit. Al is het maar een honderdste procent onze verdienste: weg met tunnel door het Naardermeer (de A6/A9 verbinding) gaat niet door.

Waar we ons als werkgroep niet mee bezig hebben gehouden maar wel geëngageerd genoemd kan worden, is het gesprek met andere religies in Nederland. Dat gebeurt wel in BUN-verband.
Wat ik daarbij merkwaardig vind - en dit is nadrukkelijk mijn persoonlijke opvatting - is dat de boeddhistische tradities niet eens met elkaar het gesprek aangaan. Dat is natuurlijk geen voorwaarde voor een gesprek met andere religies maar het zou wel erg bevorderlijk zijn.

Ook de andere werkgroepen van de BUN, stervensbegeleiding en geestelijke verzorging van gevangenen zijn als vrijwilligerswerk ook geëngageerd werk.
Op de een of andere reden is er in Nederland geen groep 'boeddhisme en vrouwen' of 'emancipatie', maar als die er zou zijn, zou dat ook een geëngageerd activiteit genoemd kunnen worden. Dus wie?

Ik wil m'n stelling dat de Nederlandse boeddhisten naar binnen gericht zijn en niet geëngageerd zijn, wel een beetje relativeren.
Zonder dat ik maar enig cijfer heb, weet ik bijna zeker dat vele boeddhisten vrijwilligerswerk doen, mantelzorger zijn, lid en donateur zijn van groepen als Amnesty en Greenpeace enzovoorts.
Of nog minder geïnstitutionaliseerd: mensen in problemen helpen als ze die tegenkomen, spontaan.
Maar dan niet "àls boeddhist" en zeker niet "ìn georganiseerd boeddhistisch verband", ik weet dat velen daar niet van houden. Maar zoals alles kan ook dat weer veranderen.


6. Internationaal

Een internationale organisatie is de INEB (International Network of Engaged Buddhists), onze BUN-Werkgroep is ook gestart als Nederlandse afdeling van de INEB.
In feite is echter de INEB geleidelijk sterker alleen maar een Thaise organisatie geworden, gericht op het ondersteunen van het werk van Sulak Sivarakse, daar is niet mis mee maar het is niet echt internationaal.

Bekend, ook van z'n vertaalde boeken en BOS-films, is het werk van Bernie Glassman, de Zen Peacemaker organisatie. In Europa organiseert deze o.a. retraites onder de naam "Bearing Witness" in Auschwitz Birkenau. Korte tijd was er ook Peacemaker Europa waarbij voor o.a. Nederland Frank de Waele kontaktpersoon was; pogingen een groep in Nederland te starten een paar jaar geleden zijn door gebrek aan belangstelling gestopt.

Ook andere sangha's die relatief veel geëngageerdheid in hun praktiseren doen, zijn internationaal; ik noem de 'Leven in aandacht' groepen, de FWBO/VWBO.

Verder zijn er natuurlijk ook in andere landen groepen actief In Duitsland was "ecologie een belangrijk punt, ik krijg de indruk dat dat het laatste jaar stil is gevallen en dat nu "sociaal werk" vooral de belangstelling heeft.

In Groot Britannië ligt de nadruk, met Ken Jones als spil, het accent op vredeswerk. Dit land heeft al van ouds een actieve vredesbeweging

Ook in de VS is vrede, liever gezegd, protest tegen het beleid van Bush in de Irak-oorlog een thema waar veel mensen op gemobiliseerd worden, van tijd tot tijd. Ook vrijwilligerswerk in gevangenissen wordt vanuit de Buddhist Peace Fellowship gestimuleerd, terwijl er een sterke verbinding is met de 'Green Sangha' waar ik net al iets over vertelde.

Tenslotte heb ik al de bezetting van Tibet gerichte groepen genoemd. De aandacht daarvoor is wereldwijd. Sommige groepen zijn nadrukkelijk boeddhistisch; bij andere is dat minder het geval.


Uit het internationale thema vloeit vanzelf de wenselijkheid voort, ook buiten de eigen vissenkom te kijken, niet alleen maar de eigen groep als de norm te zien. Dat brengt ons bij:

7. Kritisch boeddhisme

Een term die vaak in verband wordt gebracht met 'geëngageerd boeddhisme' omdat er van uit wordt gegaan dat dat tegelijk 'maatschappijkritisch' moet zijn. Dat geldt wel voor mij maar dat is niet zonder meer het geval, het zijn toch wel twee verschillende zaken.

De term 'kritisch boeddhisme' kan op drie manieren worden begrepen;
a In beperkte zin als stroming binnen het Japanse boeddhisme in de jaren negentig.
b In ruime zin als 'maatschappelij-kritisch'
c Kritisch op de eigen boeddhistische organisaties

Ik zal eerst iets over het eerste vertellen om vervolgens een betoog te houden voor kritisch boeddhisme in brede zin.
Maar vooraf de opmerking dat een 'kritisch boeddhist' natuurlijk ook zelf-kritiek moet kunnen hebben, dat is zo evident dat ik daar niet verder op inga.

a. Het Japanse kritische boeddhisme

In de negentiger jaren kwam in het Japanse boeddhisme een meningsverschil dat - volgens David Brazier die ik hier vrij citeer - tientallen jaren had gebroed tot uitbarsting en verbreidde zich over de wereld. Het begon met een discussie over sociale discriminatie binnen de Soto-Zen school; volgens sommigen werd er door boeddhisten stilzwijgend en soms openlijk steun te geven aan een verscheidenheid van Japanse tradities en praktijken die vrouwen, armen en etnische minderheidsgroepen discrimineren of ze benadelen. Door na te denken over hun ervaringen met deze groep gingen Matsumoto en Hakayama Noriaki kritiek leveren op het Japanse boeddhisme, die een steeds breder terrein besloeg. Zaten er - zo vroegen zij zich af - in de Japanse interpretatie van het boeddhisme niet onjuistheden waardoor onderdrukkende sociale gebruiken konden ontstaan en waardoor ook de rol van sommigen boeddhisten in Japan's agressie in de Tweede Wereldoorlog te verklaren valt.
Een bekend boek over die rol is dat van Brian Victoria, 'Zen at war'; dat was een Australiër opvallend was dat hier Japanners zelf die rol kritiseerden.

Eén van de meest hete hangijzers in de analyse van deze kritische boeddhisten was dat de leer van de Boeddha-Natuur 'niet boeddhistisch' is, maar bij een soort 'volksspiritualiteit' hoort. Ik zal deze doctrinaire discussie niet proberen weer te geven, wel zal u duidelijk zijn dat deze ideeën niet bij alle Japanse boeddhisten in goede aarde vielen (en trouwens ook niet daarbuiten)
Een deel van teksten uit deze discussie is vertaald in het boek 'Pruning the Bodhi Tree', en riep ook in angelsaksiche landen nogal wat discussie op.

Brazier heeft in zijn 'Het nieuwe boeddhisme' delen daarvan samengevat. Met hem kunnen we ons afvragen of het boeddhisme ook in andere landen in onderdrukkende richting wordt gebruikt. Ik denk het wel, juist vanuit m'n verbondenheid met Theravada durf ik te stellen dat sommige monniken in Sri Lanka een oorlogszuchtige nationalistische rol hebben gespeeld en dat de burgeroorlog daar niet alleen door de Tamils wordt veroorzaakt.
Maar kan het ook in het Westen? Ik ken nog geen voorbeelden daarvan, het boeddhisme is in het westen ook wel erg marginaal, maar niets is onmogelijk.


b. Maatschappij-kritisch boeddhisme

Met dit thema komen we natuurlijk snel in politiek vaarwater. De vraag is: is geëngageerde boeddhistische politiek mogelijk? Of zijn daarin zoveel compromissen onvermijdelijk dat het niet meer boeddhistisch te noemen is. De Boeddha zelf heeft het ook niet altijd makkelijk gehad, in z'n omgang met bijvoorbeeld de koningen van Kosala en Maghada; hij ging b.v. toch voorzichtig om met Ajatasattu, die z'n vader, koning Bimbisara had vermoord ten einde zelf koning te worden

Het eerst kunnen we bij dit thema natuurlijk denken aan oorlog en vrede, Irak noem ik dan maar weer.
Ook de relatie tussen ecologie en economie (het onderwerp van In Liem straks) heeft hiermee te maken, een relatie gelegd door het begrip consumentisme. Kort gezegd, we (westerlingen) consumeren teveel.
Van consumptie is het een logische stap nààr het productieproces. Produceren we ook teveel? In ieder geval wordt er te hard gewerkt. Bij het hectische leven van de moderne mens zouden we als boeddhist wat onthaasting kunnen zetten: meer aandachtigheid in het dagelijks leven.

In het Lente nummer van 'Vorm en Leegte' van dit jaar heeft Anneke Smelik het inspirerende werk van David Loy daarover samengevat. Ik ga dat niet nog eens samenvatten maar zou zeggen: lees dat nog eens, inclusief haar conclusie: "Aan de slag, er is werk aan de winkel! "

Andere voorbeelden van 'kritische boeddhisten' zijn voor mij: Sulak Sivarakse (met name maatschappijkritisch t.a.v. ontwikkelingen in Thailand), David Brazier (althans in zijn boek 'Het nieuwe boeddhisme') en Stephen Batchelor (d.w.z., sommigen vinden zijn onorthodoxe ideeën kritisch).
Nederlandse voorbeelden willen me niet zo gauw te binnen schieten.


c. Kritisch op de eigen boeddhistische organisaties

Er is nog een derde vorm van 'kritisch zijn' te onderscheiden: gericht op zichzelf en op de èìgen boeddhistische organisaties, juist voortkomend uit de grote betrokkenheid daarop.
Mijn indruk is dat het leveren van opbouwende kritiek in Nederland nog geleerd moet worden, het wordt heel snel als afbrekend beleefd.
Het is me opgevallen dat zelfs de term 'discussie' al te heftig wordt gevonden, dat dan gezegd wordt 'kunnen we niet beter van dialoog spreken?'
Dat reflectie op het functioneren van de eigen sangha moeilijk is, kan ik me nog voorstellen.
Maar ook lijkt het 'not done' te zijn iets te zeggen over meer algemene organisaties als BUN, BOS en Vorm en Leegte, al lijkt het wat de BUN betreft bij sommigen wel te lukken.


Intermezzo - MET DE VERTWIJFELING LEREN OMGAAN - JOANNA MACY

In paragraaf 5 gebruikte ik de term 'verlamming' toen het ging over de wens dat Wereldvrede mogelijk is.
Je niet laten verlammen is ook een centrale gedachte in het werk van Joanna Macy.

"We worden gebombardeerd door signalen van pijn - ecologische destructie, sociale afbraak, etc. Niet verrassend is dat we dan wanhoop ervaren, een wanhoop als gevolg van de machinerie van massavernietiging die we continu creëren en dienen. Wat verrassend is, is de mate waarin we alsmaar deze wanhoop verbergen, voor onszelf en voor elkaar. Als we nu, in een tijdperk van angst leven, dan is het ook een tijdperk waarin we bedreven zijn om onze angsten onder het tapijt te vegen. We zitten als samenleving gevangen tussen het gevoel van de voor de deur staande apocalyps en het onvermogen om die te erkennen.
Activisten die ons bewust proberen te maken van het feit dat onze overleving op het spel staat, krijgen publieke apathie. De oorzaak van onze apathie is echter niet louter onverschilligheid. Het stamt van een angst om de wanhoop te confronteren die zich verschuilt onderbewust onder de gang van zaken van het 'gewone-leven'. Een vrees over wat er met onze toekomst gebeurt staat aan de rand van ons bewustzijn, te diep om het een naam te geven en te angstaanjagend om onder ogen te zien. Soms manifesteert ze zich in dromen over massa-vernietiging en wordt uitgedreven in de ochtendwandeling en -douche of in publieke fantasieën van rampenfilms. Wegens het sociale taboe op wanhoop en vanwege de angst van de smart wordt die zelden toegegeven en rechtstreeks onder woorden gebracht. Het wordt in bedwang gehouden. De onderdrukking van wanhoop, zoals die van elke opkomende stemming, veroorzaakt een gedeeltelijke verdoving van de geest. Uitdrukkingen van angst en woede worden verzwegen, gedood alsof een zenuw is doorgesneden.
De weigering om te voelen eist een hoge tol … De energie die gebruikt wordt om de wanhoop te onderdrukken gaat af van de aan creatieve zaken te besteden energie. …

Wanhoop kan niet worden bezworen door een dosis optimisme of lessen over 'positief denken'. Net als verdriet moet het erkend en verwerkt worden. Dat betekent dat het moet worden benoemd en gewaardeerd als een normale, gezonde, menselijke reactie op de situatie waarin we ons bevinden.
Ermee geconfronteerd kan de kracht ervan gebruikt worden zodat de afweermechanismen ontdooien en er nieuwe energie vrijkomt. Er is iets analoog aan 'rouwverwerking' aan de orde. 'Wanhoopverwerking' is anders dan 'rouwverwerking' omdat het doel ervan niet is de acceptatie van het verlies - het 'verlies' heeft immers nog niet plaatsgevonden en er is dus nauwelijks iets om de 'accepteren'. Maar er zijn overeenkomsten met de dynamiek die vrijkomt bij de bereidheid om de innerlijke pijn te erkennen, te voelen en er uitdrukking aan te geven. In mijn eigen werk en dat van anderen weet ik dat we onze apocalyptische angsten onder ogen kunnen zien op een wijze die integratief en bevrijdend is, ons niet alleen bewust maken voor de planetaire benardheid maar ook van de hoop die hoort bij ons vermogen om veranderingen te bewerkstelligen."


8. Afronding en een aantal vragen

M'n verhaal vandaag is tamelijk theoretisch gebleven.
Niet specifiek omdat ik een theoreticus ben (dat is zo) of omdat er bij de 'Stichting Vrienden van het Boeddhisme' vooral theoretische verhalen horen (dat is òòk waar)
Maar vooral omdat er in Nederland tot nu toe nauwelijks geëngageerd boeddhistische activiteiten plaatsvinden, een stelling waar volgens mij vanmiddag vast wel discussie over mogelijk is.

Zoals al aangekondigd zou ik de discussie na deze inleiding niet alleen willen
aan de hand van vragen van u aan mij, maar ook andersom.
Ik heb een paar vragen. Die hoeven niet perse nu beantwoord te worden; misschien vanmiddag, misschien dat u dat later voor uzelf wilt:

Eerst twee vragen van meer spirituele aard:
Betekent de Bohisattva-belofte "Hoe talloos de levende wezens ook zijn, ik beloof ze te bevrijden" ook niet dat u andere levende wezens probeert te helpen?
Denkt u ook niet dat "juist handelen" en "juiste wijze van levensonderhoud" (van het Edele Achtvoudige Pad) ook aktief moet worden beoefend, het - als het in uw macht ligt - voorkòmen dat anderen dit onjuist doen?

Dan een paar meer praktische vragen:
- Hoe kunt u, als persoon, meer betrokken èn actief zijn?
- Hoe kan uw groep, uw sangha, meer betrokken èn actief zijn?
- Hoe kan boeddhistisch Nederland (verenigd in de BUN) meer betrokken èn actief zijn?
- Samengevat: heeft u vanmiddag een suggestie voor het forum voor een activiteit?


Gebruikte literatuur

Paragraaf 3
Kucchivikara-vatthu (The monk with dysenterie)
Mahavagga VIII.26.1-8 (Vinaya) Translation Thanissaro Bikkhu
Maha Parinibbana Sutta Digha Nikaya 16, vertaling de Breet en Janssen
Visuddhimagga, Ven. Buddhaghosa
Diverse artikelen van Thich Nhat Hanh www.aandacht.net
Engaged Buddhism: New and Improved!(?) by Thomas Freeman Yarnall
Journal of Buddhist Ethics 2000; (http://jbe.gold.ac.uk/7)
In boekvorm: Engaged buddhism in the West (Wisdom Publications)
Introduction: A new buddhism, by Christopher Queen
Journal of Buddhist Ethics 2000; (http://jbe.gold.ac.uk/7)
In boekvorm: Engaged buddhism in the West (Wisdom Publications)

Paragraaf 4
The Early Buddhist Tradition and Ecological Ethics
Lambert Schmithausen, Journal of Buddhist Etics, 1997 http://jbe.gold.ac.uk/4/schm1.html
Kalupahana, David J. (1995) Ethics in Early Buddhism
Ecology and the Human Heart, The Dalai Lama's Views On Ecology & Our Future http://www.tibet.com/Eco/
Boeddhisme en ecologie: mogelijke kruisbestuiving voor ontwikkeling?
Jeroen Watté (www.ethesis.net.boeddhisme/boeddhisme.htm)
Green Sangha; http://www.greensangha.org
Joanna Macy, Dependent Co-Arising www.joannamacy.net/html/buddhism/interdependence.html
James Lovelock, in Nelissen, N., van der Straaten, J. & Klinkers, L. (1997) Classics in environmental studies: an overview of classic texts in environmental studies. International books, Utrecht
Ken Jones, The new social face of buddhism; a call to action Wisdom Publications, 2003
Dharma Rain; Sources of Buddhist Environmentalism, S. Kaza & K. Kraft (eds) Shambala, 2000
Batchelor M, and Brown K, (eds.) Buddhism and Ecology Cassell, London, 1992

Paragraaf 6
Buddhist Peace Fellowship, website; http://www.bpf.org

Paragraaf 7
Hubbard, Jamie & Paul Swanson (eds) Pruning The Bodi Tree. The Storm Over Critical Buddhism University of Hawaii, 1997
In Defense of Dharma: Just-war Ideology in Buddhist Sri Lanka, by Tessa J. Bartholomeusz
Review door A. Vroom http://jbe.gold.ac.uk/13/vroom-review.html

Paragraaf 8
Joanna Macy, Despair work. In: World as lover; world as self. Parallax Press, 1991